Nga tính mở thêm tuyến vận chuyển dầu: Bước ngoặt với an ninh năng lượng Ấn Độ?

Đề xuất xây dựng tuyến đường sắt trực tiếp từ Nga tới Ấn Độ qua Trung Á và Nam Á vẫn còn ở giai đoạn sơ bộ. (Ảnh: AFP)

Moscow đang tìm cách giải quyết một vấn đề ngày càng khó bỏ qua đối với Ấn Độ: làm thế nào duy trì dòng chảy dầu và các hàng hóa chiến lược khi lệnh trừng phạt, xung đột và các điểm nghẽn hàng hải đe dọa những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Đề xuất xây dựng tuyến đường sắt trực tiếp từ Nga tới Ấn Độ qua Trung Á và Nam Á vẫn còn ở giai đoạn sơ bộ. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng ý tưởng này phản ánh xu hướng rộng hơn: các cường quốc đang tìm cách xây dựng những hành lang thương mại nằm ngoài ảnh hưởng của eo biển Hormuz, Bosphorus và sức ép từ phương Tây.

Ý tưởng này được Phó Thủ tướng Nga Marat Khusnullin đề cập ngày 6/8. Ông cho rằng Nga cần mở rộng các lựa chọn vận tải và đảm bảo nguồn tài chính dài hạn cho các dự án hạ tầng.

Ông Khusnullin nói rằng cần nghiên cứu một tuyến đường sắt tới Ấn Độ Dương, đồng thời cảnh báo rủi ro tại Bosphorus và Hormuz có thể khiến Nga phải tìm các tuyến thay thế qua Turkmenistan, Iran, Afghanistan và Pakistan. “Bất kỳ phương án nào giúp tiếp cận Ấn Độ đều có thể chấp nhận được”, ông nói.

Ấn Độ ngày càng phụ thuộc dầu Nga

Ấn Độ nhập khẩu gần 90% dầu thô và đã trở thành một trong những khách hàng lớn nhất của dầu Nga kể từ khi Moscow mở chiến dịch quân sự tại Ukraine. Tháng 7, dầu Nga chiếm tới 50,83% tổng lượng dầu nhập khẩu của Ấn Độ, tương đương 2,47 triệu thùng/ngày, mức kỷ lục.

Sự tập trung này giúp Nga trở thành tấm đệm quan trọng cho Ấn Độ, mang lại dầu giá rẻ và thêm không gian ngoại giao để New Delhi chống lại sức ép từ phương Tây. Nhưng nó cũng cho thấy rủi ro khi phụ thuộc quá nhiều vào một nhà cung cấp hoặc một tuyến vận chuyển.

Priya Walia, Phó Chủ tịch phụ trách thị trường hàng hóa dầu của Rystad Energy, nhận định những diễn biến gần đây đã củng cố nhu cầu đa dạng hóa các tuyến vận chuyển.

Ấn Độ vừa phải đối phó với dòng dầu vùng Vịnh bị gián đoạn qua Hormuz, vừa chịu thêm bất ổn do các cuộc tấn công của Ukraine vào cơ sở hạ tầng năng lượng Nga. Tuy nhiên, bà cho rằng tuyến đường sắt này chủ yếu là một phương án đa dạng hóa chiến lược, chứ chưa phải lời giải cho vấn đề nguồn cung dầu của Ấn Độ. Trước năm 2022, Nga chỉ chiếm dưới 3% lượng dầu nhập khẩu của Ấn Độ. Sau khi xung đột ở Ukraine xảy ra, Nga bắt đầu bán dầu với mức chiết khấu lớn.

Đầu năm nay, nguy cơ Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt khiến các nhà máy lọc dầu Ấn Độ giảm mua dầu Nga. Nhưng sau khi nguồn cung Trung Đông bị gián đoạn do xung đột Mỹ-Iran bắt đầu cuối tháng 2, Ấn Độ lại tăng nhập khẩu dầu Nga.

Đường sắt chưa thể thay thế tàu dầu

Bà Walia cho rằng đề xuất của Nga có logic, nhưng vẫn còn rất sơ bộ. Moscow chưa đưa ra chi tiết về tuyến đường, công suất, chi phí hay thời gian xây dựng. Bà cũng cho biết chưa có dấu hiệu cho thấy đây sẽ là một hành lang chuyên dụng để vận chuyển dầu thô. Ấn Độ hiện nhập khẩu khoảng 5 triệu thùng dầu/ngày từ tất cả các nguồn, trong khi lượng dầu Nga có lúc đạt khoảng 2,5-2,8 triệu thùng/ngày.

Theo bà Walia, tàu chở dầu và đường ống được thiết kế để vận chuyển dầu với quy mô lớn. Vì vậy, đường sắt nhiều khả năng chỉ bổ sung sự linh hoạt, chứ không thể thay thế vận chuyển dầu bằng đường biển. “Ở giai đoạn này, tôi xem đây là một lựa chọn bổ sung hữu ích nhưng chưa phải bước ngoặt đối với cán cân dầu thô của Ấn Độ”, bà nói.

Ấn Độ không muốn thay một sự phụ thuộc bằng sự phụ thuộc khác

New Delhi nhiều lần khẳng định quyền tự chủ chiến lược trong việc mua dầu từ Nga. Xung đột và phong tỏa hàng hải tại Trung Đông đã ảnh hưởng đáng kể đến nhập khẩu dầu khí của Ấn Độ, làm tăng chi phí và khiến thâm hụt thương mại mở rộng.

Dầu Nga giúp Ấn Độ giảm phụ thuộc trực tiếp vào Hormuz, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro từ Hormuz. Tuyến đường sắt mới, nếu được xây dựng, có thể tạo thêm một lựa chọn nhưng vẫn chỉ là tuyến bổ sung.

Bà Walia cũng cảnh báo Ấn Độ không muốn thay thế sự phụ thuộc vào Trung Đông và dầu đi qua Hormuz bằng sự phụ thuộc vào một nguồn duy nhất khác.

Nga cũng đang đối mặt với các rủi ro địa chính trị và logistics liên quan đến xung đột ở Ukraine, đặc biệt là các cuộc tấn công liên tiếp vào cơ sở hạ tầng năng lượng, làm tăng thêm bất ổn đối với nguồn cung dầu Nga.

Nga và Ấn Độ xuất hiện một lĩnh vực hợp tác mới

Cuộc chiến cũng tạo ra một lĩnh vực hợp tác khá bất ngờ giữa hai nước. Tuần trước, Nga đã nhận lô xăng đầu tiên từ Ấn Độ để bù đắp tình trạng thiếu nhiên liệu trong nước do các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine vào các nhà máy lọc dầu Nga.

Tuy nhiên, triển vọng mua dầu Nga của Ấn Độ vẫn không chắc chắn. Thượng viện Mỹ đã thông qua dự luật cho phép áp thuế lên tới 100% đối với hàng nhập khẩu từ 5 quốc gia mua nhiều dầu hoặc khí Nga nhất, trong đó có Trung Quốc và Ấn Độ. Dự luật vẫn chưa thành luật vì còn phải được Hạ viện thông qua và Tổng thống ký.

Không chỉ là câu chuyện dầu mỏ

Uday Chandra, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Ashoka, cho rằng mức thuế 100% của Mỹ có thể khiến Ấn Độ và các nước khác giảm mua dầu Nga. Tuy nhiên, ông cho rằng ý nghĩa của dự án đường sắt vượt xa vấn đề dầu mỏ. Theo ông, càng có nhiều nguy cơ trừng phạt và gián đoạn vận tải biển, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Iran và các nước Trung Á càng có động lực xây dựng mạng lưới vận tải và thanh toán thay thế, nhằm giảm sự phụ thuộc vào phương Tây.

Một tuyến đường sắt Nga - Ấn Độ sẽ có ý nghĩa chiến lược vì giúp New Delhi có được thứ mà nước này hiện còn thiếu: kết nối trực tiếp với không gian Á-Âu. Ông Chandra cho rằng dự án này là một phần của quá trình phân mảnh địa chính trị toàn cầu, trong đó các quốc gia đang tìm cách phá vỡ mô hình hạ tầng toàn cầu hóa do Mỹ dẫn dắt trong nhiều thập kỷ qua.