Ngân hàng phát triển mạnh các sản phẩm phái sinh

Cần mở hơn với thị trường phi tập trung

Theo Bộ Công Thương, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam những năm gần đây đã có bước phát triển tích cực. Khối lượng giao dịch thông qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) đến cuối năm 2025 đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, với tổng giá trị giao dịch trên 1,9 triệu tỷ đồng.

Bên cạnh hoạt động giao dịch tập trung thông qua MXV, thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) do các NHTM cung cấp cũng đang từng bước mở rộng. Hiện nay toàn thị trường có khoảng 10-12 NHTM cung cấp các sản phẩm phái sinh giá hàng hóa cho khách hàng doanh nghiệp. Đây là kênh tiếp cận chủ yếu của nhiều doanh nghiệp đối với các công cụ phòng vệ giá trên thị trường quốc tế.

Quan sát thực tế cho thấy, nhiều ngân hàng hiện nay đã tham gia thị trường hàng hóa phái sinh thông qua các sản phẩm như hợp đồng tương lai, quyền chọn, hoán đổi giá hàng hóa… cùng các giải pháp quản trị dòng tiền và rủi ro tài chính.

Trong chiến lược kinh doanh của các ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, Techcombank, các mảng ngoại hối, quản trị dòng tiền, tài trợ thương mại và tài trợ chuỗi cung ứng đều được đầu tư bài bản, đồng thời ngày càng đóng góp lớn hơn vào cơ cấu doanh thu ngoài lãi. Không chỉ vậy, năng lực xử lý các công cụ tài chính và quản trị rủi ro thị trường của hệ thống ngân hàng cũng đã cải thiện đáng kể. Báo cáo tài chính của nhiều ngân hàng như BIDV, MB, VietinBank cho thấy quy mô danh mục tự doanh và kinh doanh vốn hiện đã lên tới hàng triệu tỷ đồng.

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các NHTM hiện không chỉ là đơn vị cung cấp sản phẩm mà còn đóng vai trò dẫn dắt, giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận các công cụ phòng vệ trong bối cảnh thị trường quốc tế có nhiều biến động như hiện nay. Tuy nhiên, VCCI cũng lưu ý, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay lại nằm ở khuôn khổ pháp lý.

Hiện Bộ Công Thương đang xây dựng Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030. Trên cơ sở dự thảo, cần làm rõ mối quan hệ giữa thị trường giao dịch tập trung thông qua MXV và thị trường OTC do các ngân hàng cung cấp. Theo VCCI, cũng cần xác định rõ các giao dịch OTC sẽ được quản lý như thế nào khi thị trường trong nước mở rộng. Liệu có phải chuyển sang giao dịch tập trung hay không, cũng như cơ chế báo cáo giao dịch, thanh toán bù trừ và giám sát rủi ro sẽ được thiết kế theo hướng nào…

Các chuyên gia tại VCCI cho rằng, đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, bởi nếu chính sách quá thiên về thị trường tập trung có thể làm giảm tính linh hoạt của các giao dịch OTC vốn đang đáp ứng khá tốt nhu cầu phòng vệ rủi ro riêng biệt của doanh nghiệp. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế giám sát phù hợp, thị trường cũng khó phát triển theo hướng minh bạch và bền vững.

Bên cạnh đó, một số chuyên gia kinh tế cho rằng: Đề án cần nghiên cứu cơ chế chấp nhận thư bảo lãnh ngân hàng, chứng từ kho hàng hoặc trái phiếu Chính phủ làm tài sản ký quỹ thay cho tiền mặt. Qua đó, giảm áp lực vốn cho doanh nghiệp, đồng thời mở ra khả năng hình thành các dịch vụ tài chính mới gắn với hoạt động phòng vệ giá cho các NHTM.

Thị trường giao dịch tập trung sẽ tạo điều kiện phát triển hơn nữa

Cơ hội lớn từ nhu cầu phòng vệ giá

Theo các chuyên gia kinh tế, gần đây, các cú sốc về giá năng lượng, tác động lên nguyên liệu đầu vào, chi phí logisticstăng, biến động tỷ giá… ảnh hưởng trực tiếp vào hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Vì vậy, thị trường hàng hóa phái sinh có thể trở thành “vùng đệm” giúp doanh nghiệp các ngành hàng phòng vệ hiệu quả hơn trước rủi ro giá cả.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước - Bộ Công Thương cho rằng, nhu cầu quản trị rủi ro giá không chỉ ở các doanh nghiệp kinh doanh nông sản như cà phê, hồ tiêu, cao su hay lúa gạo mà còn lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác như năng lượng, thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu công nghiệp, kim loại và logistics. Qua đó, các NHTM có thể hình thành các dịch vụ tài chính hỗ trợ đi kèm cho thị trường.

Đồng quan điểm, TS. Đinh Thế Hiển, chuyên gia kinh tế tài chính cho rằng, nếu trước đây ngân hàng chủ yếu cung cấp vốn lưu động, tài trợ thương mại hoặc các sản phẩm ngoại hối riêng lẻ thì hiện nay có thể phát triển thêm các gói giải pháp tổng thể cho doanh nghiệp.

“Một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê hay nhập khẩu nguyên liệu hiện nay không chỉ cần vốn mà còn cần quản trị đồng thời rủi ro giá hàng hóa, tỷ giá, dòng tiền và thanh khoản. Điều đó tạo ra nhu cầu đối với các dịch vụ quản trị rủi ro tài chính có tính tích hợp cao hơn”, ông Hiển nhận định.

Theo các chuyên gia, Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh nếu được hoàn thiện sớm theo hướng tạo điều kiện cho cả thị trường giao dịch tập trung và thị trường OTC cùng phát triển. Trong giai đoạn 2026-2030, các hoạt động thanh toán quốc tế, ngoại hối, tài trợ thương mại và quản trị dòng tiền của các NHTM sẽ trở thành mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái phòng vệ giá.

Tuy nhiên, những đặc thù kỹ thuật của thị trường phái sinh, các quy định liên quan đến ký quỹ, thanh toán bù trừ, kế toán, thuế và quản lý ngoại hối cũng cần được rà soát đồng bộ nhằm giảm chi phí tham gia thị trường cho doanh nghiệp. Riêng ở góc độ NHTM, khi thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, đây sẽ là không gian kinh doanh mới để tăng nguồn thu dịch vụ. Đồng thời từng bước chuyển vai trò của ngân hàng từ cung ứng vốn truyền thống sang cung cấp các giải pháp quản trị rủi ro toàn diện cho khách hàng doanh nghiệp.