Ngành thép Ukraine bên bờ vực sụp đổ

Biển Đen nhìn từ một căn hộ chung cư 21 tầng bị phá hủy ở Odesa, Ukraine, vào ngày 3/9/2026. Ảnh: Ukrinform/Getty Images

Theo Kyiv Independent, ngành thép Ukraine đang chịu sức ép ngày càng lớn khi các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở công nghiệp, chi phí vận chuyển tăng cao và những hạn chế thương mại khiến các doanh nghiệp khó duy trì hoạt động. Các doanh nghiệp trong ngành đang kêu gọi chính phủ và các đối tác quốc tế hỗ trợ để duy trì năng lực sản xuất và việc làm.

Ngày 25/9, ArcelorMittal Kryvyi Rih, một trong những nhà sản xuất thép lớn nhất Ukraine, cho biết chưa thể khởi động lại hoạt động luyện thép trong bối cảnh các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở công nghiệp gia tăng.

Theo Hiệp hội Các doanh nghiệp luyện kim Ukraine (Ukrmetallurgprom), những cuộc tấn công gần đây gây thiệt hại ước tính gần 100 triệu USD cho các nhà sản xuất thép. Chủ tịch hiệp hội Oleksandr Kalenkov nhận định đây là năm khó khăn nhất đối với ngành kể từ năm 2022, khi các nhà máy Azovstal và Illich ở Mariupol bị phá hủy hoặc mất quyền kiểm soát, làm sản lượng thép của Ukraine giảm khoảng 40%.

Ngành luyện kim từng đóng góp khoảng 7% GDP Ukraine vào năm ngoái và tạo việc làm cho hàng chục nghìn người. Theo Kyiv Independent, từ tháng 8 đến nay, lĩnh vực này đã hứng chịu ít nhất 9 cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo.

Các cuộc tấn công nhằm vào những thiết bị quan trọng như lò cao có thể khiến các nhà máy không thể sản xuất gang - nguyên liệu đầu vào chủ yếu để sản xuất thép. Ba doanh nghiệp luyện kim lớn của Ukraine gồm Metinvest, Interpipe và ArcelorMittal Kryvyi Rih đều đã phải đình chỉ hoạt động sản xuất thép.

Ông Kalenkov cho rằng ngành thép cần thêm hỗ trợ từ chính phủ và các đối tác quốc tế để duy trì hoạt động. Theo ông, nếu không có những biện pháp hỗ trợ phù hợp, các doanh nghiệp có thể phải ngừng sản xuất cho đến khi chiến sự kết thúc, trong khi thời điểm đó chưa thể xác định.

Khó khăn không chỉ đến từ các cuộc tấn công

Các nhà sản xuất thép Ukraine còn phải đối mặt với nhiều trở ngại khác. Việc hoạt động của các cảng biển bị gián đoạn làm hạn chế khả năng xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa qua Biển Đen. Trong khi đó, các tuyến vận tải đường bộ và đường sắt thay thế có chi phí cao hơn đáng kể.

Theo Giám đốc vận hành của Metinvest Oleksandr Myronenko, chi phí vận chuyển một số mặt hàng như than bằng đường sắt hoặc qua các cảng của Ba Lan và Romania hiện cao hơn 50-60%.

Chi phí logistics tăng khiến việc nhập khẩu nguyên liệu trở nên khó khả thi đối với một số doanh nghiệp. Ông Kalenkov cho rằng chính phủ Ukraine và các nước châu Âu có thể chia sẻ một phần chi phí này. Theo đề xuất được ông đưa ra, Ukraine tiếp tục duy trì mức phí đường sắt để bảo đảm nguồn thu ngân sách, trong khi các đối tác EU có thể hỗ trợ tài chính để bù đắp một phần chi phí.

Một vấn đề khác là khả năng tiếp cận thị trường EU. Các quy định thương mại mới của Brussels đã hạn chế một phần khả năng tiếp cận thị trường châu Âu của thép Ukraine, trong khi các chính sách liên quan đến giảm phát thải carbon cũng làm tăng chi phí khi sản phẩm được đưa vào thị trường này.

Oleksandr Vodoviz, người đứng đầu văn phòng CEO của Metinvest, cho rằng các nhà sản xuất Ukraine khó có khả năng cùng lúc đầu tư quy mô lớn cho quá trình giảm phát thải và liên tục khôi phục cơ sở sản xuất sau các cuộc tấn công.

Một số doanh nghiệp luyện kim lớn cũng gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn từ các tổ chức tài chính quốc tế do cơ cấu sở hữu. Theo ông Kalenkov, Kiev cần trao đổi với các tổ chức như Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu (EBRD) để tìm phương án tài trợ cho những doanh nghiệp thuộc nhóm này.

Đề xuất lập quỹ hỗ trợ ngành thép

Trước sức ép ngày càng lớn, đại diện ngành luyện kim hồi đầu tháng 9 đã cảnh báo Thủ tướng Ukraine Serhii Koretskyi rằng lĩnh vực này đang ở thời điểm đặc biệt khó khăn và đề xuất một số giải pháp.

Một trong những phương án đang được thảo luận tại Quốc hội Ukraine là thành lập một quỹ hỗ trợ ngành thép tương tự Quỹ Hỗ trợ Năng lượng Ukraine. Theo đề xuất, nguồn tài chính từ các đối tác quốc tế sẽ được tập hợp để giúp những doanh nghiệp bị ảnh hưởng mua thiết bị cần thiết từ châu Âu.

Một quỹ phục hồi có thể giúp các nhà sản xuất bị ảnh hưởng tài trợ cho việc sửa chữa khẩn cấp, khôi phục năng lực sản xuất và tăng khả năng chống chịu của các cơ sở công nghiệp. Những doanh nghiệp công nghiệp lớn gần khu vực tiền tuyến đang phải hứng chịu nhiều cuộc tấn công nhưng đồng thời vẫn duy trì hàng chục nghìn việc làm và đóng vai trò quan trọng đối với kinh tế địa phương.

Giới doanh nghiệp cũng cho rằng việc giảm chi phí logistics và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường EU có thể giúp ngành thép duy trì hoạt động. Ông Vodoviz đề nghị Ukraine được tiếp cận không hạn chế với thị trường thép EU và được xem xét hỗ trợ liên quan đến Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), vốn áp dụng thêm chi phí đối với những mặt hàng có lượng phát thải carbon cao.

Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp, giải pháp có tác động lớn nhất sẽ là khôi phục hoạt động thương mại qua Biển Đen. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí vận chuyển mà còn tạo điều kiện để Ukraine tiếp tục xuất khẩu quặng sắt - nguyên liệu quan trọng của ngành thép - trong trường hợp các nhà máy chưa thể khôi phục hoàn toàn sản xuất.

Ngày 23/9, bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc, 51 quốc gia đã ủng hộ một tuyên bố chung kêu gọi khôi phục tuyến thương mại trên Biển Đen. Tuy nhiên, theo bài viết, hoạt động tại các cảng biển Ukraine vẫn chịu ảnh hưởng bởi tình hình an ninh và các cuộc tấn công.

Trong trường hợp nhận được sự hỗ trợ cần thiết, ngành thép Ukraine vẫn cần nhiều tháng và hàng chục triệu USD để khôi phục sản xuất. Khả năng này cũng phụ thuộc vào việc các cơ sở sản xuất có tiếp tục bị tấn công hay không.