Mùa vàng và bài toán nâng giá trị hạt lúa

Vụ mùa thuận lợi, năng suất tăng

Cánh đồng lúa vụ mùa tại thôn Bản Hát, xã Hạnh Phúc đang bước vào thời điểm thu hoạch, hứa hẹn một vụ mùa năng suất.

Những ngày cuối tháng 9, nhiều địa phương trong tỉnh bước vào cao điểm thu hoạch lúa vụ mùa. Trên khắp các cánh đồng, sắc vàng dần phủ kín những chân ruộng, báo hiệu một vụ mùa thuận lợi với năng suất cao.

Tại xã Hạnh Phúc, kế hoạch vụ mùa năm 2026 là gieo cấy 560 ha. Đến ngày 24/9, người dân đã thu hoạch khoảng 10% diện tích, năng suất dự ước đạt trên 50 tạ/ha.

Theo ông Đặng Tiến Dũng, Phó phòng Nông nghiệp xã Hạnh Phúc, ngay từ đầu vụ, người dân chủ động giống, tổ chức gieo cấy đúng khung thời vụ, tạo nền tảng để cây lúa sinh trưởng ổn định.

Tại thôn Bản Hát, từ kinh nghiệm sản xuất trên những thửa ruộng của gia đình, bà Hoàng Thị Din cho rằng, để lúa đạt năng suất, người dân phải chủ động chăm sóc và sử dụng phân bón hợp lý. Trong đó, việc tăng cường sử dụng phân chuồng vừa giúp giảm chi phí đầu vào, vừa tạo điều kiện để cây lúa sinh trưởng, phát triển tốt.

Câu chuyện của người nông dân cho thấy hiệu quả sản xuất không chỉ nằm ở giống hay thời tiết. Cách chăm sóc, sử dụng vật tư và tính toán chi phí đầu vào đang ngày càng quyết định rõ hơn hiệu quả cuối cùng của mỗi mùa vụ.

Người dân thôn Bản Hát, xã Hạnh Phúc thu hoạch lúa vụ mùa trong niềm vui về một vụ mùa năng suất, hiệu quả.

Theo báo cáo sơ kết sản xuất trồng trọt năm 2026, toàn tỉnh ước gieo cấy khoảng 73.923 ha lúa, sản lượng đạt gần 404.900 tấn. Riêng vụ mùa, diện tích gieo cấy ước khoảng 45.256 ha, năng suất bình quân trên 51 tạ/ha, sản lượng đạt hơn 231.500 tấn.

Người dân xã Hạnh Phúc thu hoạch lúa vụ mùa 2026.

Bên cạnh những điều kiện thuận lợi về thời tiết, việc chủ động theo dõi, dự tính, dự báo và phòng trừ sinh vật gây hại cũng góp phần quan trọng bảo vệ năng suất lúa. Ngành nông nghiệp tăng cường quản lý dịch hại tổng hợp, phát hiện sớm và xử lý kịp thời các ổ sâu bệnh, hạn chế lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật. Nhờ đó, trong năm 2026 không xảy ra dịch hại lớn, sản xuất cơ bản được bảo đảm an toàn.

Người dân xã Văn Chấn khẩn trương thu hoạch lúa vụ mùa, bảo đảm tiến độ và hạn chế thiệt hại do thời tiết.

Cùng với mục tiêu giữ vững năng suất, phương thức canh tác của người dân cũng đang thay đổi theo hướng tiết kiệm và bền vững hơn. Việc sử dụng phân bón cân đối, tăng cường phân hữu cơ, phân hữu cơ vi sinh và các loại thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc sinh học ngày càng được chú trọng. Đây không chỉ là câu chuyện giảm chi phí trước mắt, mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nông sản, đất đai và môi trường sản xuất lâu dài.

Nút thắt nằm sau khâu thu hoạch

Dù năng suất lúa được duy trì khá ổn định, sản xuất vẫn còn những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Quy mô canh tác nhỏ lẻ, manh mún khiến việc áp dụng cơ giới hóa chưa đồng đều. Hiện tỷ lệ cơ giới hóa khâu làm đất đạt khoảng 85%, trong khi gieo trồng mới khoảng 8%, chăm sóc đạt 50 - 55% và thu hoạch khoảng 100%. Ở nhiều địa bàn, địa hình chia cắt, thiếu lao động và máy móc phù hợp, cùng chi phí thu hoạch, vận chuyển cao vẫn là những trở ngại lớn đối với việc nâng cao hiệu quả sản xuất.

Đáng suy nghĩ hơn, tỉnh hiện chưa có doanh nghiệp chế biến sản phẩm từ lúa gạo; phần lớn vẫn là các cơ sở xay xát nhỏ. Sản lượng thóc được thu mua ước khoảng 9.000 tấn, chủ yếu phục vụ thị trường trong và ngoài tỉnh. Trong khi đó, một số sản phẩm có lợi thế như gạo Séng Cù Mường Khương, gạo Séng Cù Bát Xát đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, tạo nền tảng để tiếp tục nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu gạo đặc sản của địa phương.

Tại phường Cầu Thia, chị Hà Thị Giang, tổ dân phố An Sơn, lựa chọn giống lúa Séng Cù nhờ chất lượng và giá trị kinh tế cao. Theo chị, khi người dân liên kết sản xuất, tuân thủ quy trình và gắn với tiêu thụ, đầu ra ổn định hơn, từ đó yên tâm đầu tư chăm sóc và nâng hiệu quả trên cùng diện tích.

Như vậy, bài toán của cây lúa không dừng ở năng suất trên một đơn vị diện tích. Khi năng suất đã được duy trì, giá trị cần được tìm kiếm ở chất lượng giống, quy trình sản xuất, thương hiệu, chế biến và thị trường.

Nâng chất lượng để hạt lúa đi xa

Muốn nâng giá trị hạt lúa, sản xuất không thể chỉ dừng ở năng suất mà cần tiến tới tổ chức vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng quy trình sản xuất an toàn và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc. Năm 2026, toàn tỉnh có khoảng 634 ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, trong đó gần 253 ha là diện tích lúa; diện tích sản xuất hữu cơ đạt hơn 1.225 ha.

Điểm đáng ghi nhận trong sản xuất trồng trọt năm nay là tư duy chuyển đổi đang xuất hiện rõ hơn ở nhiều nơi. Trên những diện tích lúa kém hiệu quả, một số địa phương đã chuyển sang cây trồng có giá trị và phù hợp điều kiện đất đai, phù hợp nhu cầu thị trường. Một số mô hình cho thấy khi lựa chọn đúng cây trồng và gắn với tiêu thụ, hiệu quả trên cùng một đơn vị diện tích có thể thay đổi đáng kể.

Cánh đồng dưa leo ở xã Nghĩa Đô.

Tại xã Nghĩa Đô, 25 ha đất lúa được chuyển sang trồng dưa chuột, có doanh nghiệp và hợp tác xã liên kết sản xuất, thu mua; giá trị sản xuất đạt khoảng 385 triệu đồng/ha/vụ.

Tại Bản Lầu, 31,5 ha đất lúa thường xuyên thiếu nước đã được chuyển sang trồng ngô ngọt. Toàn bộ sản phẩm được doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu.

Những mô hình này cho thấy chuyển đổi cơ cấu cây trồng chỉ thực sự hiệu quả khi xuất phát từ điều kiện đất đai, nguồn nước và nhu cầu thị trường. Với những diện tích trồng lúa kém hiệu quả, việc lựa chọn cây trồng phù hợp có thể mở ra giá trị kinh tế cao hơn. Vấn đề là chuyển đổi phải có căn cứ, có quy hoạch, có thị trường và được tổ chức chặt chẽ, tránh chạy theo phong trào.

Bước sang năm 2027, tỉnh dự kiến gieo trồng khoảng 73.738 ha lúa, năng suất bình quân gần 55 tạ/ha, sản lượng khoảng 405.178 tấn. Cùng với mục tiêu duy trì sản lượng, định hướng sản xuất sẽ tập trung vào bố trí thời vụ phù hợp, giảm lượng giống gieo, mở rộng gieo thưa, cấy thưa, mạ khay, cấy máy và áp dụng các tiến bộ kỹ thuật tiên tiến.

Một vụ mùa thuận lợi không chỉ được đo bằng năng suất, mà quan trọng hơn là hiệu quả người nông dân thu được sau mỗi vụ sản xuất. Khi chi phí được tiết giảm, chất lượng nông sản được nâng lên và đầu ra được tổ chức tốt hơn, giá trị hạt lúa mới thực sự được cải thiện.

Vụ mùa 2026 cho thấy sản xuất lúa của Lào Cai đang có những chuyển biến tích cực về năng suất, kiểm soát dịch hại và phương thức canh tác. Chặng đường phía trước không chỉ là làm ra nhiều hơn, mà phải làm ra tốt hơn, tiết kiệm hơn và bán được với giá trị cao hơn. Đó mới là nền tảng để một mùa vàng thực sự trở thành mùa được mùa của người nông dân.