Ngày càng nhiều người đọc cùng một cuốn sách

Ảnh minh họa: Cottonbro Studio.

Mùa hè năm nay, dù ở bãi biển, bên hồ bơi hay trên tàu, độc giả có thể dễ dàng bắt gặp những cuốn sách như Strangers, Famesick hay Yesteryear. Chúng xuất hiện liên tục trên mạng xã hội, được các câu lạc bộ sách lựa chọn và khiến danh sách chờ mượn tại thư viện kéo dài.

Trong khi phim ảnh và truyền hình ngày càng phân hóa theo sở thích cá nhân, thị trường sách lại xuất hiện xu hướng ngược lại: Đông đảo độc giả cùng tìm đọc và thảo luận về một số tác phẩm. Theo tạp chí Elle, hiện tượng này được gọi là "reading monoculture", có thể hiểu là văn hóa đọc đồng nhất.

Điều đáng chú ý, số đầu sách xuất bản mới không hề ít. Theo The Guardian, mỗi năm Anh phát hành khoảng 200.000 đầu sách. Tại Mỹ, số sách do các nhà xuất bản truyền thống phát hành trong năm 2025 vượt 600.000 đầu, theo Publishers Weekly.

Vậy tại sao giữa hàng trăm nghìn lựa chọn, chỉ một số ít cuốn sách trở thành tâm điểm chú ý?

Chạy theo sách nổi tiếng

Maris Kreizman, nhà phê bình và tác giả cuốn I Want to Burn This Place Down, cho rằng một trong những nguyên nhân nằm ở sự suy giảm của hoạt động phê bình sách. Trước đây, các chuyên trang văn học trên báo chí giúp độc giả khám phá những tác phẩm mới, kể cả sách của tác giả ít tên tuổi. Tuy nhiên, nhiều chuyên trang đã thu hẹp hoặc ngừng hoạt động.

"Khi hoạt động phê bình sách gần như tan rã hoàn toàn, ngay cả những người làm nội dung trên TikTok cũng có ít cách hơn để biết đến sách mới", Kreizman nhận xét. Theo bà, truyền thông hiện nay không còn tập trung vào việc phát hiện những cuốn sách đáng đọc, mà thường đặt câu hỏi: Công chúng đang bàn luận về tác phẩm nào và chúng ta có nên viết về nó? Điều này tạo ra vòng lặp: Sách càng nổi tiếng càng được truyền thông chú ý, từ đó tiếp tục thu hút thêm độc giả.

Lincoln Michel, nhà văn kiêm nhà phê bình, cho rằng một bài viết về chủ đề gây tranh luận liên quan đến sách, chẳng hạn ngoại tình hoặc lối sống nội trợ truyền thống, thường dễ thu hút lượt truy cập hơn bài phê bình văn học thông thường.

Sự thay đổi còn đến từ ngành xuất bản. Các tập đoàn lớn phải quảng bá danh mục sách ngày càng đồ sộ, trong khi nguồn lực tiếp thị có hạn. Kreizman nhận xét ngay cả tác giả được một trong năm tập đoàn xuất bản lớn nhất thế giới phát hành sách cũng có thể không được công chúng chú ý.

Theo Michel, ngành xuất bản ngày càng phụ thuộc vào mô hình sách bom tấn. Một số ít tác phẩm bán cực chạy giúp nhà xuất bản duy trì hoạt động, trong khi nhiều cuốn khác phải tự tìm cơ hội thành công. Ông cho rằng thị trường đang phân hóa mạnh, khiến phân khúc sách có doanh số trung bình dần biến mất.

Ảnh minh họa: China News Service/Elle.

Đọc sách vì sợ bị bỏ lại

Không chỉ nhà xuất bản hay truyền thông, chính tâm lý độc giả cũng góp phần tạo nên hiện tượng này.

Michel nhận xét đọc sách vừa là hoạt động cá nhân, vừa mang tính cộng đồng. Nhiều người muốn đọc những cuốn bạn bè đang đọc để có thể tham gia thảo luận. "Bạn có nhiều khả năng sẽ đọc cuốn sách ấy, ngay cả khi nghĩ rằng mình sẽ không thích nó, bởi bạn muốn được tham gia vào cuộc trò chuyện", ông nói.

Đó là biểu hiện của FOMO, tâm lý sợ bỏ lỡ những điều đang thu hút sự quan tâm của số đông.

Ochuko Akpovbovbo, chuyên gia tư vấn thương hiệu và tác giả bản tin As Seen On trên Substack, nhận xét những cuốn sách phổ biến với giới nữ Gen Z thường gắn với các cuộc tranh luận đã xuất hiện trên TikTok.

Theo cô, một cuốn sách dễ gây chú ý khi đề cập đến vấn đề mà nhiều người có cùng trải nghiệm. Điều này cũng tạo ra khác biệt giữa sách được đánh giá cao về nghệ thuật và sách dễ lan truyền trên mạng xã hội. Một tác phẩm có nhiều tầng ý nghĩa, phù hợp với những bài phê bình chuyên sâu, chưa chắc thành công trên BookTok.

Trí tuệ nhân tạo cũng có thể góp phần củng cố xu hướng đọc giống nhau. Natalie Beecroft, một người bán sách, viết trên Dazed rằng ngày càng nhiều khách hàng tìm đến hiệu sách với danh sách do ChatGPT gợi ý. Theo bà, các hệ thống đề xuất dựa trên thuật toán có xu hướng ưu tiên tác phẩm vốn đã phổ biến, khiến sách của nhà xuất bản nhỏ, tác giả mới hoặc văn học dịch ít có cơ hội được giới thiệu.

Một nguyên nhân khác là độc giả ngày càng thiếu thời gian. Theo Văn phòng Thống kê Quốc gia Anh, năm 2023, người trưởng thành dành trung bình 3 giờ 44 phút mỗi ngày cho giải trí, giao lưu xã hội và các hoạt động trong thời gian rảnh, bao gồm đọc sách, giảm so với năm 2020. Khi quỹ thời gian hạn chế, độc giả có thể ưu tiên những cuốn được nhiều người giới thiệu thay vì thử nghiệm với tác phẩm ít tên tuổi.

Ảnh minh họa: Antoine Antoniol/Elle.

Dù nhiều người đang đọc cùng một cuốn sách, điều đó không đồng nghĩa văn hóa đọc đang mất đi tính đa dạng. Akpovbovbo, người đọc khoảng 15-20 cuốn mỗi tháng, cho biết sở thích của cô ngày càng mở rộng. Khi đọc nhiều, cô bắt đầu tìm kiếm những tác phẩm khác biệt, thay vì liên tục lựa chọn sách thuộc cùng một dòng.

Theo cô, bên dưới nhóm sách được quảng bá rầm rộ vẫn tồn tại nhiều cộng đồng độc giả quan tâm đến văn học dịch, tác phẩm thử nghiệm, văn học queer hoặc những cuốn kinh điển ít được nhắc đến.

Các hiệu sách độc lập, người giới thiệu sách trên Instagram và tác giả bản tin chuyên về văn học cũng góp phần đưa những tác phẩm ít tên tuổi đến với công chúng. Nhà văn, nhà phê bình Molly Young là một ví dụ. Trong nhiều năm, bà giới thiệu lại những tác phẩm ít được biết đến, trong đó có sách của Barbara Trapido, tác giả gần đây được chú ý trở lại nhờ các ấn bản tái bản.

Theo Elle, khi gu đọc ngày càng được xem là cách thể hiện cá tính, việc khám phá những tác giả ít nổi tiếng thậm chí có thể trở thành dấu hiệu của một thị hiếu riêng biệt.