Ngày Tết đọc báo Xuân

Mỗi khi Tết đến xuân về, không khí se lạnh miền Bắc hay nắng ấm miền Nam đều mang theo một thói quen quen thuộc: cầm trên tay những tờ báo Xuân dày cộm, thơm mùi mực in mới, lật giở từng trang để tìm chút dư vị xuân giữa bộn bề tất bật chuẩn bị Tết.

Một nét văn hóa tinh thần

Ở các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM xưa nay, việc đọc báo Xuân đã vượt khỏi phạm vi thông tin thông thường để trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt Tết, một nét văn hóa tinh thần đặc trưng của người Việt hiện đại.

Báo Xuân có nguồn gốc từ khá sớm trong lịch sử báo chí Việt Nam. Nhiều tài liệu cho rằng, tờ Nam Phong tạp chí số Tết Mậu Ngọ năm 1918 được xem là báo Xuân đầu tiên của nước ta, với bìa màu vàng cam nhạt, hình ảnh hai ông già bàn giao ấn tín bên cành đào tượng trưng, nội dung phong phú khác biệt so với số thường kỳ.

Trên số báo này, chủ bút Phạm Quỳnh (1892 - 1945) đã nêu lý do làm số Tết, nay ta có thể coi đó như tuyên ngôn mở màn, đặt nền móng cho lệ làm báo Xuân sau này của làng báo Việt Nam trong cả nước, thành một phong tục tốt đẹp trong ngày Tết cổ truyền của dân tộc.

"Cả năm có ngày Tết là vui… Bản báo muốn cho khúc đàn riêng của mình không đến nỗi sai nhịp với khúc cảm chung của xã hội trong buổi đầu năm xuân mới, giời ấm khí hòa, cảnh vật tươi cười, lòng người hớn hở, lại muốn không trái cái chủ nghĩa lúc bình thường, bèn định in riêng ra tập ngày Tết này, ngoài những số báo thường, trước là để cùng quốc dân góp một phần vào cuộc vui chung, sau là để tặng các bạn đọc báo đã có bụng tin yêu gửi mua từ đầu đến nay một cái quà hợp với cảnh năm mới…".

Đương nhiên ta hiểu rằng ngày trước, đời sống trong cảnh thực dân - phong kiến nên còn rất khó khăn; tuyệt đại đa số người dân nhọc nhằn quanh năm, chỉ có ngày Tết mới được thư thả và có chút gọi là sung sướng… Điều đó khác nhiều so với đời sống ngày nay.

Từ số báo đó, báo Xuân dần hình thành như một dòng sản phẩm đặc biệt: không chỉ đưa tin mà còn là giai phẩm văn hóa, hội tụ tinh hoa chữ nghĩa, hình ảnh, tư tưởng của thời đại. Qua nhiều thập kỷ, từ thời Pháp thuộc, kháng chiến, đến thời kỳ đổi mới, báo Xuân luôn đổi mới để thích ứng nhưng vẫn giữ được bản sắc: dày dặn trang, in đẹp, nội dung sâu sắc hơn báo ngày thường.

Nơi hội tụ những giá trị nhân văn

Ngày nay, báo Xuân vẫn giữ những đặc trưng quen thuộc nhưng đã phong phú hơn rất nhiều. Nội dung thường bao gồm: phần Hồi ức và tri ân (với các bài viết ôn lại mùa xuân lịch sử, kỷ niệm các sự kiện lớn của dân tộc gắn với mùa xuân như Tết Mậu Thân, Đại thắng mùa Xuân 1975, hoặc những câu chuyện cá nhân về Tết xưa - Tết nay…); Văn học nghệ thuật (cả truyện ngắn, thơ xuân, tùy bút, nhạc, phóng sự văn học, thường mang hơi thở xuân tươi mới, suy tư về cuộc sống, gia đình, quê hương…); Phong tục, văn hóa (với các bài phân tích sâu về ý nghĩa gói bánh chưng, chưng hoa mai đào, câu đối đỏ, hoặc những biến đổi của Tết trong xã hội hiện đại, nhất là về loài vật cầm tinh năm đó); Chuyên đề thời sự (những vấn đề nóng của năm cũ - năm mới, như phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa, chuyển đổi số, nhưng được viết với giọng điệu nhẹ nhàng, lạc quan, phù hợp không khí Tết)...

Hầu hết trên các ấn phẩm (nhiều khi vẫn được gọi là "giai phẩm", với hàm ý là một "ấn phẩm đẹp") luôn xuất hiện của các cây bút tên tuổi, như văn nghệ sĩ, nhà báo tên tuổi, nhà khoa học, nhà lãnh đạo…

Hiện nay, hầu hết các tờ báo Xuân đều có bài phỏng vấn các vị lãnh đạo của đất nước hoặc địa phương, bàn về những vấn đề vĩ mô, mang định hướng phát triển trong năm và thời gian sắp đến.

Với tính chất là đặc san Tết, là một giai phẩm, nên hình ảnh và thiết kế của số báo này đều đặc biệt và cầu kỳ. Bìa báo thường rực rỡ với hình ảnh hoa xuân, con giáp năm mới, tranh Đông Hồ cách điệu; thường in trên giấy couché đẹp; trình bày thật bắt mắt…

Tại TP.HCM, hằng năm, Hội Nhà báo thành phố tổ chức trao giải bìa báo Xuân nên vì thế các tờ báo đều có sự đầu tư đáng kể cho "mặt tiền" của số báo này. Nhiều báo còn có phụ bản in rời để độc giả dán tường trang trí nhà cửa - một nét đẹp từ báo Xuân xưa vẫn được giữ lại.

Coi như bao tinh túy của hoạt động báo chí trong năm, của tờ báo đó đều được thể hiện ở số báo Xuân này.

Ở các đô thị, báo Xuân không chỉ là ấn phẩm mà còn là món quà tinh thần được trao tặng, biếu xén. Nhiều gia đình có thói quen mua vài tờ báo Xuân về đặt trên bàn thờ tổ tiên hoặc để trong phòng khách, vừa đọc vừa trò chuyện.

Người trẻ dù bận rộn với công việc, vẫn thích lướt qua các phiên bản số hóa trên website báo chí hoặc ứng dụng, nhưng nhiều người vẫn giữ thói quen mua bản in để cảm nhận sự trang trọng, để "có Tết" thực sự.

Điều thú vị là báo Xuân còn là nơi hội tụ những giá trị nhân văn sâu sắc. Trong khi cuộc sống đô thị ngày càng hối hả, Tết đôi khi bị thương mại hóa với quà biếu, du lịch, ăn chơi…, thì báo Xuân như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng: hãy dừng lại, nhìn lại năm cũ, hướng về cội nguồn, sum họp gia đình, trân trọng những điều giản dị.

Đọc báo Xuân, người ta không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn tìm thấy sự bình yên, niềm vui nho nhỏ giữa dòng đời vội vã. Nhiều người lớn tuổi chia sẻ: "Tết mà không có báo Xuân thì thấy thiếu thiếu, như thiếu câu đối đỏ, thiếu mâm ngũ quả…".

Trong thời đại số, báo Xuân cũng "tiến bước" mạnh mẽ. Nhiều tờ báo phát hành phiên bản điện tử, với các infographic, video, podcast xuân lồng ghép trên trang web của báo. Bản in của báo Xuân nhiều khi chỉ là một phiên bản vật lý của số Xuân của cơ quan báo chí đó, vì họ còn đồng thời thực hiện một số phiên bản khác trên nền tảng điện tử.

Triển lãm "Báo Xuân tiến bước thời đại số" gần đây tại Đường sách Nguyễn Văn Bình đã minh chứng rõ nét: từ bìa báo cổ số hóa đến giao lưu đọc báo trực tuyến, báo Xuân vẫn sống động, lan tỏa giá trị văn hóa đến thế hệ trẻ Gen Z.

Nguyễn Minh Hải