Ngày Xuân, về thăm ngôi cổ tự Non Đông...

Ngôi chùa cổ Non Đông tọa lạc tại chân núi Đông Sơn, phía Đông mỏ than Mạo Khê (thuộc phường Mạo Khê, tỉnh Quảng Ninh) còn có tên gọi Tường Quang Tự. Đây là nơi thờ tự Phật xây dựng năm Trùng Hưng 1285 đời Trần, đồng thời là di tích cách mạng lịch sử Đảng.

Hơn 7 thế kỷ đã qua, tuy chùa không có sư trụ trì, song nhân dân trong vùng vẫn bảo tồn và hoạt động tín ngưỡng tâm linh, cứ vào ngày 27 tháng Giêng (âm lịch) là người dân địa phương lại tổ chức Giỗ Tổ Non Đông tại chùa...

Văn bia đá cổ lớn dựng năm Tân Mùi niên hiệu Khai Hựu thứ 3 (1331) hiện lưu giữ tại chùa Non Đông.

Theo các nhà nghiên cứu, chùa Non Đông (Non Đông là một âm nôm của Đông Sơn) kết hợp hai giá trị cao nhất hội tụ là “Đạo pháp” và “Dân tộc”. “Đạo pháp” là dấu ấn trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, nơi Thánh tổ Non Đông trụ trì. Còn “Dân tộc” là nơi đồng chí Nguyễn Văn Cừ, nguyên Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam từ trước năm 1930 thường xuyên ở đây tổ chức hội họp, xây dựng và chỉ đạo, lãnh đạo công nhân mỏ cùng nhân dân địa phương thực hiện “vô sản hóa”, tiến tới thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở Khu mỏ Quảng Ninh vào ngày 23/2/1930.

Đến nay, chùa đã có 741 năm tuổi, in đậm dấu ấn lịch sử huy hoàng của Phật giáo Việt Nam từ thế kỷ XIII với văn bia đá cổ lớn hiện đang lưu giữ tại chùa. Theo GS.TS Đinh Khắc Thuân, Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), văn bia dựng năm Khai Hựu thứ 3 (1331) là văn bia khá sớm ở chùa và khu vực Quảng Ninh. Trán bia bên phải bị vỡ nửa trên, nên chỉ còn hình chim phượng chầu ở nửa bên trái trán bia. Diềm bia trang trí hoa cúc dây, diềm chân khắc hoa văn sóng nước, thường gặp trên trang trí bia thời Trần.

Văn bia do Ngự sử Trung thuận đại phu lộ Lị Nhân họ Phạm soạn. Bia khắc ghi công đức, tri ân nhà sư Quán Viên đã trọn đời vì Phật pháp, cách đây 701 năm về trước, vào đêm 27 tháng Giêng năm Khai Thái thứ ba (1325), Sư Tổ giáo pháp Đông Sơn là Vương Quán Viên Tuệ nhẫn Từ giác Quốc sư hạc giá quy tây, được tôn Thánh Tổ Non Đông.

Vườn tháp đá cổ, những công trình kiến trúc góp phần tôn vinh giá trị ngôi chùa cổ Non Đông mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Về giáo pháp Đông Sơn của Tuệ nhẫn Từ giác Quốc sư, theo các nhà nghiên cứu Phật giáo, chủ trương của Phật giáo Đông Sơn là tích cực tham gia lao động, cứu giúp nhân dân trong khi đau ốm hoặc đói rét, đồng thời dung hòa với Nho giáo, do đó được nhiều người đồng tình và ca ngợi... Ngôi chùa và bậc cao tăng Vương Quán Viên Tuệ nhẫn Từ giác Quốc sư trụ trì đã góp phần vào sự hưng thịnh của Phật giáo nước ta ở thời Trần.

Trong văn bia có bài minh được dịch nghĩa: Cái hành của sư/Hoằng dương Phật giáo/Cái dụng của sư/Tại xã của ta/Tường Quang chốn tổ/Trăm đời về trước/Ngàn năm về sau/Trăng thanh gió mát/Một phương sáng soi.

Thiên nhiên của chùa Non Đông cùng đạo pháp đã trở thành nguồn cảm hứng thi ca sâu sắc trong thơ của Vua thời Trần và Chúa Trịnh thời Lê. Thơ văn Lý Trần tập 2 có bài thơ ngôn ngữ chữ Hán, thể thơ thất ngôn tứ tuyệt: Đề Đông Sơn tự (Đề chùa Đông Sơn) của vua Trần Minh Tông, hoàng đế thứ 5 của nhà Trần ca ngợi vẻ đẹp thanh tịnh của chùa Non Đông và tri ân Viên Công Quốc sư, thể hiện tâm hồn thanh tịnh, tình cảm gắn bó với đạo Phật. Phiên âm Hán Việt bài thơ: Vân tự thanh sơn sơn tự vân/Vân sơn trường dữ lão tăng thân/Tự tòng Viên công khứ thế hậu/Thiên hạ Thích tử không vô nhân. Dịch nghĩa: Mây giống núi xanh, núi xanh giống mây/Mây và núi mãi mãi gần gũi với sư già/Từ sau khi Viên công qua đời/Phật tử trong thiên hạ không còn ai nữa...

Trong tập Lê triều ngự chế quốc âm thi, có bài thơ Non Đông tự thi của chúa Trịnh Cương - vị chúa thứ 5 của vương tộc Trịnh, cầm quyền dưới thời Lê Trung Hưng trong lịch sử. Bài thơ Non Đông tự thiviết bằng chữ Nôm với các từ ngữ tiếng Việt, viết về cảnh đẹp của chùa ở núi Đông, Non Đông tự thi nghĩa là Vịnh cảnh Non Đông. Bài thơ của chúa Trịnh Cương mang đậm ảnh hưởng của văn hóa cổ điển, với những hình ảnh mang tính biểu tượng, ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên của ngôi chùa và một số yếu tố triết lý sâu sắc.

Minh Quang Tháp - tháp mộ thiền sư Thích Minh Minh cuối thế kỷ XIX.

Nội dung bài thơ: Gây nên ngao cực chống trời đông/Giá ấy cân xứng vẫn lọt vòng/Thức ánh minh chu lồng viễn phố/Tầng xây hoa cái lửa kỳ phong/Đan thanh sẵn dạm đồ bồng đảo/Sắt đá bền luyện bạn trúc thông/Trong thuở đăng lâm mây nối gót/Thước gang dường đã tiện vầng hồng... mang thông điệp sâu sắc về sự mạnh mẽ, kiên cường trong cuộc sống, đồng thời cũng thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Những hình ảnh như “ngao cực”, “chống trời đông” hay “sắt đá bền luyện” thể hiện sự kiên trì vượt qua khó khăn, thử thách, trong khi những hình ảnh như “hoa cái”, “lửa kỳ phong”, “mây nối gót” lại thể hiện sự chuyển động, phát triển không ngừng, vẻ đẹp huyền bí của tự nhiên. Tóm lại, bài thơ có thể xem như một sự chiêm nghiệm về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và vũ trụ, cùng với sự thăng hoa của tâm hồn, đồng thời khẳng định giá trị của sự kiên nhẫn, bền bỉ trong hành trình cuộc sống.

Bài thơ của chúa Trịnh Cương phản ánh hiện tượng sáng tác thơ theo kiểu Việt hóa thơ Đường luật, làm nên bản sắc thơ Nôm Đường luật thế kỷ XV-XVIII. Giới nghiên cứu cho rằng, trong bài cũng có vài chỗ gieo vần thất luật, đó là dụng ý của tác giả, làm thơ một cách thoải mái, phóng túng, không câu nệ vào vận luật, niêm luật...

Bài vị thiền sư đặt trong Minh Quang Tháp.

Năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có Quyết định số 3013/QĐ-BVHTTDL về việc xếp hạng Di tích quốc gia cho Di tích lịch sử mỏ than Mạo Khê. Các di tích được xếp hạng gồm 3 địa điểm: Nơi thành lập chi bộ đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam ở khu mỏ Quảng Ninh vào ngày 23/2/1930 ở phía Nam khu mỏ; Nhà máy cơ khí nơi đồng chí Hoàng Quốc Việt (tên thật là Hạ Bá Cang, 1905-1992), nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng, đã từng hoạt động “vô sản hóa” khi làm thợ mỏ tại Mạo Khê trong giai đoạn 1925-1927 và chùa Non Đông.

Lễ hội truyền thống chùa Non Đông được UBND phường Mạo Khê và Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh tổ chức từ ngày 26 - 28 tháng Giêng (âm lịch) hàng năm. Đây là lễ hội xuân tiêu biểu ở khu mỏ Mạo Khê, thu hút du khách dâng hương cầu quốc thái dân an, tế Thánh Tổ Non Đông và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao cùng các trò chơi dân gian... Lễ hội được tổ chức nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử cách mạng cùng với lễ hội, một sắc thái văn hóa độc đáo ở khu mỏ đang cùng hòa vào dòng chảy văn hóa Việt, góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam đa dạng, thống nhất.

Xuân Quảng (CTV)