Nghệ nhân Việt - Hàn trình diễn nghề làm giấy truyền thống

Đây là hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), hướng tới kỷ niệm 73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2/12/1953 - 2/12/2026), đồng thời nằm trong khuôn khổ Dự án “Trưng bày Văn hóa Hàn Quốc” giai đoạn 2019 - 2028 tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu khoa học trong bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là việc bảo vệ tri thức bản địa, tôn vinh nghệ nhân và duy trì vai trò chủ thể của cộng đồng.

Theo TS. Đinh Thị Mai, những hoạt động hợp tác giữa Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc và Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam góp phần đưa quan hệ hợp tác văn hóa song phương đi vào chiều sâu, gắn nghiên cứu khoa học với bảo tồn di sản và giao lưu nhân dân.

Tại hội thảo, PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng, giấy Hanji và giấy dó không đơn thuần là những sản phẩm thủ công mà còn kết tinh tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm của nhiều thế hệ. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, xử lý xơ sợi đến kỹ thuật xeo, ép, phơi giấy đều thể hiện sự am hiểu sâu sắc của con người về môi trường tự nhiên.

Trong bối cảnh sản xuất công nghiệp phát triển, nhiều nghề thủ công truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Vì vậy, bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ hiện vật, ghi chép quy trình sản xuất mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền nghề cho thế hệ kế tiếp.

Các nghệ nhân giới thiệu nguyên liệu và kỹ thuật làm giấy thủ công truyền thống tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Nghệ nhân Nông Văn Thành trình diễn công đoạn tách vỏ cây, chuẩn bị nguyên liệu làm giấy truyền thống.

Khách tham quan tìm hiểu công đoạn sơ chế vỏ cây trong quy trình sản xuất giấy thủ công.

Điểm nhấn của hội thảo là hoạt động trình diễn, trải nghiệm nghề làm giấy truyền thống với sự tham gia của nghệ nhân An Chi Yong đến từ Hàn Quốc cùng các nghệ nhân Việt Nam đến từ Bắc Ninh và Cao Bằng. Những thao tác thủ công được thực hiện trực tiếp giúp công chúng hiểu rõ hơn về sự kỳ công và những giá trị văn hóa ẩn chứa trong từng tờ giấy.

Gắn bó hơn 35 năm với nghề làm giấy truyền thống, nghệ nhân Nông Văn Thành, ở xóm Quốc Dân, Quảng Uyên, Cao Bằng cho biết, nguyên liệu chính để làm giấy là vỏ cây dướng, được người dân địa phương gọi là cây mạy sla.

Để hoàn thành một mẻ giấy, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ bóc vỏ cây, luộc sơ, loại bỏ lớp vỏ đen đến ngâm, ninh với vôi trong khoảng 3 - 4 giờ. Sau đó, nguyên liệu được rửa sạch, tiếp tục ngâm khoảng 12 giờ rồi đập nhuyễn, hòa vào nước và pha thêm chất tạo độ nhớt để xeo giấy.

Nghệ nhân khuấy đều bột giấy trong bể nước, chuẩn bị thực hiện công đoạn xeo giấy.

Thao tác bóc lớp giấy ướt khỏi khuôn, đòi hỏi sự khéo léo của người thợ..

Những lớp giấy sau khi xeo được xếp chồng, ép ráo nước rồi dán lên tường hoặc tấm gỗ để phơi khô. Trong điều kiện trời nắng, giấy có thể khô sau khoảng 2 - 4 giờ, tùy bề mặt phơi.

Theo ông Thành, giấy truyền thống được sử dụng trong nhiều lĩnh vực như làm vàng mã, đóng sổ, làm quạt, vẽ tranh thư pháp và phục vụ sinh hoạt thường ngày.

Điều đáng mừng là nghề làm giấy vẫn được nhiều gia đình trong làng duy trì. “Tôi làm nghề này được 35 năm rồi. Các con cháu từ 15 tuổi đã biết làm giấy. Mình cứ truyền nghề cho con cháu, đời này tiếp nối đời khác”, ông Thành chia sẻ.

Trước đây, trong xã có ba làng làm giấy nhưng hiện nay một số nơi đã bỏ nghề. Riêng làng của ông Thành vẫn có khoảng 40 trong tổng số 65 hộ duy trì sản xuất.

Không chỉ gìn giữ kỹ thuật truyền thống, người dân còn chủ động cải tiến mẫu mã, sản xuất những khổ giấy lớn và đẹp hơn để đáp ứng nhu cầu thị trường. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn được khách du lịch tìm mua, một số đã bán ra nước ngoài.

Nghệ nhân thực hiện công đoạn xeo giấy, tạo thành từng lớp giấy mỏng từ bột nguyên liệu.

Những lớp giấy ướt được xếp chồng lên nhau sau khi xeo, chuẩn bị cho công đoạn ép nước.

Cùng tham gia trình diễn, nghệ nhân Nguyễn Thị Hướng đến từ Bắc Ninh cho biết, để hoàn thành một tờ giấy dó, người thợ phải thực hiện tới 36 công đoạn.

Nguyên liệu là vỏ cây dó được ngâm, nấu với vôi, giũ, nhặt sạch tạp chất nhiều lần trước khi nghiền nhuyễn, đãi sạch và đưa vào bể xeo. Trong quá trình này, người thợ sử dụng thêm chất nhầy từ cây mò nhằm tạo độ trơn, hạn chế các lớp giấy dính vào nhau, giúp việc xeo và bóc giấy thuận lợi hơn.

“Để làm ra một tờ giấy dó phải trải qua rất nhiều công đoạn, tổng cộng có 36 công đoạn mới hoàn thành được một tờ giấy”, nghệ nhân Nguyễn Thị Hướng cho biết.

Hiện nay, giấy dó Bắc Ninh được sử dụng để in kinh phục vụ các nhà chùa, vẽ tranh và sáng tạo nghệ thuật. Những ứng dụng này góp phần mở rộng không gian tồn tại của nghề thủ công truyền thống trong đời sống đương đại.

Nghệ nhân An Chi Yong thực hiện công đoạn xeo giấy.

Nghệ nhân giới thiệu tờ giấy thủ công, thành quả của quá trình chế tác công phu.

Trong khuôn khổ hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận ba nhóm vấn đề gồm tri thức bản địa và giá trị đương đại của nghề giấy; phương thức đưa di sản từ làng nghề đến bảo tàng; thúc đẩy hợp tác Việt Nam - Hàn Quốc thông qua đối thoại, giao lưu văn hóa.

Các chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết phải đặt nghệ nhân và cộng đồng vào vị trí trung tâm của hoạt động bảo tồn, đồng thời mở rộng ứng dụng giấy thủ công trong nghệ thuật, thiết kế, giáo dục, du lịch và bảo quản tư liệu.

Nghệ nhân giới thiệu tờ giấy thủ công, thành quả của quá trình chế tác công phu.

Khách tham quan trải nghiệm sáng tạo với giấy thủ công, góp phần lan tỏa giá trị di sản truyền thống.

Thông qua những câu chuyện giữ nghề của các nghệ nhân cùng hoạt động trao đổi học thuật, hội thảo góp phần khẳng định giá trị của giấy dó Việt Nam và giấy Hanji Hàn Quốc như những di sản văn hóa sống, đồng thời mở ra cơ hội hợp tác trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy nghề thủ công truyền thống.