Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi – Dấu ấn trong 'Tướng về hưu'

Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi.

Trong dòng chảy điện ảnh Việt Nam, có những người không chỉ làm nên tác phẩm, mà còn làm nên con người. Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi (1932-2024) là một trong số đó. Từ giảng đường đến phim trường, ông lặng lẽ vun đắp cho nhiều thế hệ đạo diễn, để rồi khi ông khép lại hành trình đời mình, điều còn lại không chỉ là phim ảnh, mà là một lớp người đang tiếp tục kể câu chuyện điện ảnh Việt theo cách riêng.

Nhắc đến Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi, giới làm nghề thường gọi ông bằng một danh xưng giản dị hơn tất cả: người thầy. Ông thuộc thế hệ đầu tiên đặt nền móng cho đào tạo điện ảnh bài bản tại Trường Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội, nơi những lớp học ban đầu còn nhiều thiếu thốn, nhưng lại sản sinh ra một thế hệ đạo diễn mang dấu ấn riêng biệt.

Từ lớp học của ông, nhiều gương mặt đạo diễn đã thành danh và tạo nên tiếng vang lớn, có thể kể đến Nguyễn Quang Quyết, Nghệ sĩ Ưu tú Đặng Thái Huyền, Đào Thanh Hưng, Trịnh Lê Phong, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Nhuệ Giang, Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Thanh Vân, Lưu Trọng Ninh, Nghệ sĩ Ưu tú Đỗ Thanh Hải… Họ không cùng một phong cách, không đi chung một con đường, nhưng đều mang trong mình một nền tảng tư duy mà người thầy đã âm thầm gieo từ những ngày đầu tiên.

Điều đặc biệt ở Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi không nằm ở việc ông truyền dạy kỹ thuật, mà ở cách ông mở ra cho học trò một không gian sáng tạo. Ông từng nói làm nghệ thuật không ai có thể dạy nhau làm hay, chỉ có thể giúp nhau được tự do để tưởng tượng và tìm thấy tiếng nói riêng. Chính vì vậy, ông không tạo ra những “bản sao”, mà góp phần hình thành những cá tính điện ảnh khác biệt.

Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi và Nghệ sĩ Ưu tú Đặng Thái Huyền.

Những ký ức về ông trong lòng học trò không phải là những bài giảng khô khan, mà là những câu hỏi rất đời thường. Đạo diễn Nguyễn Quang Quyết nhớ mãi cách thầy bắt đầu câu chuyện bằng việc hỏi han công việc, gia đình. Đạo diễn Đào Thanh Hưng nhắc đến ông như người dạy cả nghề lẫn cách sống. Còn với Nghệ sĩ Ưu tú, Thượng tá Đặng Thái Huyền - đạo diễn của bộ phim gây tiếng vang lớn “Mưa đỏ”, sự gắn bó đã trở thành thói quen, những lần đến thăm thầy không cần lý do.

Ông từng nhấn mạnh rằng, dù hư cấu đến đâu, điện ảnh vẫn phải dựa trên nền tảng của sự thật thì mới có sức thuyết phục. Có lẽ chính điều đó đã âm thầm ảnh hưởng đến cách nhiều học trò của ông làm phim, khi họ chọn đi vào chiều sâu thay vì bề mặt.

Nhìn lại hành trình của Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Khắc Lợi, có thể thấy ông thuộc thế hệ đặc biệt của điện ảnh Việt Nam. Ông từng được đào tạo bài bản tại Liên Xô, từng tham gia đoàn làm phim của đạo diễn R. Karmen, nơi ông học được bài học quan trọng về việc tôn trọng sự thật và cách kết hợp giữa hiện thực với dàn dựng.

Khi trở về nước, trong điều kiện làm phim còn vô cùng thiếu thốn, ông vẫn kiên trì theo đuổi nghề, tạo nên những tác phẩm như “Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn”, “Miền đất không cô đơn”, “Hai người mẹ”, “Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Kông”…

Cảnh trong phim "Tướng về hưu".

Trong số đó, “Tướng về hưu” (chuyển thể từ truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp) là bộ phim để lại dấu ấn sâu sắc nhất. Câu chuyện về một vị tướng trở về đời sống gia đình sau chiến tranh, rồi dần nhận ra mình trở nên lạc lõng giữa những thay đổi của xã hội, đã chạm đến một nỗi đau không chỉ của riêng một con người. Bộ phim phản ánh thời điểm đất nước bước vào kinh tế thị trường, khi những giá trị quen thuộc bắt đầu dịch chuyển.

Chính đạo diễn cũng từng chia sẻ rằng, điều ông tâm đắc nhất là khả năng dự báo của tác phẩm, khi nó chạm đến những xung đột xã hội sẽ ngày càng rõ nét về sau. Vì thế, “Tướng về hưu” không chỉ là một bộ phim, mà là một lát cắt của lịch sử tinh thần.

Bộ phim đã để lại dấu ấn sâu đậm và vinh dự nhận nhiều giải thưởng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 9, bao gồm: Bông sen Bạc cho phim, giải Nữ diễn viên xuất sắc dành cho Nghệ sĩ Nhân dân Hoàng Cúc, cùng giải Quay phim xuất sắc thuộc về Nghệ sĩ Ưu tú Trần Trung Nhàn.

Việc bộ phim được lựa chọn trình chiếu trong chương trình “Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới” tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ Tư (DANAFF IV), không chỉ là sự tôn vinh một tác phẩm, mà còn là sự gợi nhớ về một giai đoạn điện ảnh bắt đầu đối diện trực diện hơn với đời sống.