Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng: Một đời 'giữ hồn' Hà Nội qua những khuôn hình

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng. Ảnh: Đặng Thủy

Gia tài một đời cầm máy

Người làm báo về nhiếp ảnh nào hẳn cũng từng đến căn phòng nhỏ của nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng ở Xóm Hạ Hồi cách hồ Hoàn Kiếm hơn một cây số. Nơi đó chứa đựng cả gia tài lớn là những bức ảnh mà ông ghi lại suốt cuộc đời bằng góc máy giàu cảm xúc. Khoảng mươi năm trước, khi sức khỏe còn cho phép, mỗi lần có người đến chơi, ông thường dẫn ra phố, đến hồ Hoàn Kiếm. Vừa đi, ông vừa giảng giải cách chụp, chọn góc máy, lựa thời điểm, quan sát bối cảnh và thời tiết. Với nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng, một khuôn hình đẹp chưa bao giờ chỉ là chuyện bấm máy đúng lúc. Đằng sau đó phải có sự quan sát, hiểu biết và một câu chuyện.

Về sau, khi đôi chân yếu dần, ông ít ra ngoài hơn. Nhưng công việc với những bức ảnh vẫn tiếp diễn. Ông phân loại, ghi chú, sắp xếp từng tấm ảnh, làm đi làm lại công việc ấy qua ngày này sang ngày khác. Ai đến, ông lại lấy ảnh ra, kể chuyện về từng khuôn hình, giải thích tỉ mỉ vì sao mình chụp như vậy, nhân vật trong ảnh là ai, khoảnh khắc ấy có ý nghĩa gì.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng (tên đầy đủ là Nguyễn Quang Phùng), sinh năm 1932 tại Hà Nội, cả cuộc đời gắn bó với đất ngàn năm văn hiến. Đến với nhiếp ảnh từ rất sớm, ông đã có cơ hội ghi lại nhiều thời khắc trọng đại của Thủ đô. Trong những năm đầu thập niên 1950, ông tham gia hoạt động học sinh, sinh viên cứu quốc. Nhờ biết ngoại ngữ, đánh máy và chụp ảnh, ông từng làm việc tại Ủy ban Quốc tế về Giám sát và Kiểm soát tại Việt Nam.

Trong ngày 10-10-1954 lịch sử, ông có mặt trên những con phố và ghi lại không khí náo nức của hàng vạn người dân Hà Nội vui đón đoàn quân chiến thắng trở về giải phóng Thủ đô. Những năm sau đó, ông tiếp tục ghi lại Hà Nội trong kháng chiến chống Mỹ, chuyến thăm Hà Nội của nữ diễn viên điện ảnh Jane Fonda năm 1972 và những ngày tháng 12-1972, khi quân và dân Thủ đô làm nên chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”...

Năm 1970, ông về công tác tại Bộ Ngoại giao. Năm 1993, ông nghỉ hưu và dành trọn vẹn tình yêu cho nhiếp ảnh. Hơn 60 năm cầm máy, ông tạo dựng những bộ ảnh đồ sộ: “Hà Nội, 36 phố phường” với 5.000 ảnh chọn lọc trong 20 năm; “Hàng rong Hà Nội” với 5.000 ảnh chọn lọc trong 15 năm; “Ma túy tuổi học trò” với 1.000 ảnh chọn lọc trong 10 năm; “Nghị quyết Đảng đi vào đời sống” với 500 ảnh chọn lọc trong 7 năm.

Với những cống hiến không ngừng nghỉ qua từng khuôn hình, nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng được tặng Giải thưởng Lớn - Giải thưởng “Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2013; Huy chương Vì sự nghiệp An ninh Tổ quốc, Huy chương Vì sự nghiệp Ngoại giao Việt Nam, Huy chương Vì sự nghiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam, Huy chương Vì sự phát triển của nhiếp ảnh Việt Nam; Giải thưởng Văn học nghệ thuật Hà Nội 1991 - 1995; Giải nhất Liên hoan Ảnh Việt Nam lần thứ XVI năm 1990. Năm 2022, ông được UBND thành phố Hà Nội trao danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú.

Nhưng có lẽ, với nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng, phần thưởng đáng quý nhất là những ngày ông được cầm máy và đi trên những con phố thân quen.

Một tình yêu Hà Nội đi qua hàng vạn khuôn hình

Trong ký ức của những người làm nhiếp ảnh Hà Nội, Quang Phùng là một nghệ sĩ đặc biệt. Hồ Hoàn Kiếm là không gian sáng tác mà lão nghệ sĩ Quang Phùng say sưa nhất. "Ngày nắng cũng như ngày mưa, ông đều có mặt ở hồ Hoàn Kiếm để ghi lại những câu chuyện mà ông gặp trong khuôn hình” - nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Văn Toản, Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh nghệ thuật Hà Nội chia sẻ. Hàng cây, mặt nước, gánh hàng rong, trẻ em, người lao động, những góc phố và những biến chuyển của đời sống đều trở thành đối tượng quan sát của ông. Ông có thể đi quanh hồ hàng nghìn lần mà vẫn tìm thấy câu chuyện mới.

Năm 2011, ông cho ra mắt sách ảnh “Dạo quanh hồ Gươm”, in song ngữ Việt - Anh, tuyển chọn gần 100 bức ảnh từ hàng nghìn khuôn hình về hồ Gươm và Hà Nội. Trong đó có những chân dung quý của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhạc sĩ Văn Cao, họa sĩ Trần Văn Cẩn, nhà văn Nguyễn Tuân được ông chụp từ đầu những năm 1970.

Nghệ sĩ Quang Phùng yêu cái đẹp của Hà Nội nhưng ông không né tránh những góc khuất. Những năm dài theo đuổi đề tài phòng, chống ma túy tại hồ Hoàn Kiếm và hồ Thiền Quang đã tạo nên một mảng sáng tác giàu tính xã hội. Những bức ảnh về hàng rong, ô nhiễm hồ, những bất cập trong không gian đô thị cũng là cách ông cất tiếng nói trước những vấn đề của thành phố.

Giờ đây, người nghệ sĩ ấy đã đi xa, không còn hình ảnh một ông lão chống gậy, đeo máy ảnh, lặng lẽ đi qua những con phố Hà Nội. Sẽ không còn những buổi ông ngồi trong căn phòng nhỏ ở Xóm Hạ Hồi, lấy từng tấm ảnh ra kể chuyện.

Nhưng Hà Nội mà lão nghệ sĩ Quang Phùng dành cả đời yêu thương vẫn ở đó. Trong hàng vạn khuôn hình ông để lại, thành phố hiện lên với những gương mặt, những con phố, hàng cây, mặt hồ và những khoảnh khắc bình dị. Đó cũng là phần ký ức của một thời đại được nghệ sĩ cần mẫn gìn giữ bằng nghệ thuật của ánh sáng, khoảnh khắc và cảm xúc, là di sản quý cho hôm nay và mai sau.