Nghị quyết 79: Mở bầu trời cho 'sếu đầu đàn' cất cánh

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước vừa ban hành được giới chuyên gia đánh giá là cuộc "đại phẫu" về tư duy quản trị, chuyển từ mệnh lệnh hành chính sang kiến tạo phát triển, mở ra kỷ nguyên mới cho kinh tế nhà nước.

Từ "bộ giảm xóc" đến giấc mơ Top 500 toàn cầu

Nghị quyết 79 được giới chuyên gia nhận định là một văn bản mang tính chiến lược, tái định vị hoàn toàn vai trò của kinh tế nhà nước (KTNN) trong kỷ nguyên mới.

Đến năm 2030, mục tiêu là có khoảng 50 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á, và 1–3 doanh nghiệp lọt Top 500 toàn cầu.

TS. Bùi Quý Thuấn, Trưởng Ban Nghiên cứu Liên chi hội Tài chính Khu Công nghiệp Việt Nam (VIPFA) nhận định, KTNN lâu nay đóng vai trò là "bộ giảm xóc", giúp nền kinh tế tránh được các cú sốc địa chính trị hay dịch bệnh nhờ nắm giữ các nguồn lực chiến lược. Tuy nhiên, để Việt Nam thoát bẫy thu nhập trung bình và đạt tầm nhìn 2045, KTNN phải chuyển mình thành lực lượng "kiến tạo", dẫn dắt các ngành công nghệ cao và hạ tầng chiến lược.

Tham vọng của Nghị quyết 79 là rất lớn và cụ thể: Đến năm 2030, có khoảng 50 doanh nghiệp nhà nước (DNNN) lọt Top 500 Đông Nam Á và 1–3 doanh nghiệp lọt Top 500 toàn cầu. Tầm nhìn 2045 là 5 đại diện trong Top 500 thế giới.

Theo tính toán của TS. Thuấn, đây là một thách thức khổng lồ. Để lọt Top 500 toàn cầu (Fortune Global 500), một doanh nghiệp cần doanh thu tối thiểu 30–35 tỷ USD/năm. Hiện tại, những "gã khổng lồ" như Viettel, EVN hay Petrolimex mới chỉ đạt 10–15 tỷ USD. Để hiện thực hóa mục tiêu, các doanh nghiệp này phải tăng trưởng gấp 2–3 lần trong 5–10 năm tới – một tốc độ đòi hỏi sự đột phá chưa từng có.

Một trong những vấn đề gây tranh luận nhiều nhất là: Làm sao để KTNN giữ vai trò chủ đạo mà không chèn ép khu vực tư nhân. Và nếu kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, liệu thị trường có còn cạnh tranh bình đẳng hay không?

TS. Nguyễn Minh Thảo (Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính) cảnh báo: Nếu đã nói đến "đàn sếu", phải xác định rõ ai là sếu đầu đàn. "Sếu đầu đàn" không thể là một danh mục dàn trải, bao phủ toàn bộ nền kinh tế. Dẫn dắt không đồng nghĩa với việc có mặt ở khắp nơi. Nguy cơ lớn nhất không phải là DNNN yếu, mà là DNNN "to lên sai cách" – lớn bằng mệnh lệnh hành chính thay vì năng lực thị trường.

Đồng quan điểm, Luật sư Nguyễn Hồng Chung, Chủ tịch Công ty Luật DVL Lawfirm, khẳng định "chủ đạo" và "bình đẳng" không loại trừ nhau. "Chủ đạo" cần được hiểu theo chức năng: Nhà nước đảm nhận phần "xương sống" (hạ tầng nền tảng, an ninh năng lượng, các lĩnh vực rủi ro cao mà tư nhân không làm). Còn tại các thị trường cạnh tranh thương mại, DNNN phải thi đấu sòng phẳng, không dựa vào đặc quyền.

GS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo (Đại học Kinh tế Quốc dân) bổ sung thêm góc nhìn về sự cộng sinh: Tính dẫn dắt của DNNN thể hiện qua việc tạo ra hệ sinh thái. Khi DNNN triển khai các dự án lớn, thiết lập các chuẩn công nghệ và dữ liệu, họ sẽ mở ra thị trường cho doanh nghiệp tư nhân tham gia chuỗi cung ứng. Đây là sự dẫn dắt bằng cách "tạo sân chơi", chứ không phải "chiếm sân chơi".

Tháo gỡ "điểm nghẽn của mọi điểm nghẽn"

Dù kỳ vọng rất cao, nhưng thực tế hiện nay, DNNN đang bị trói buộc bởi cơ chế. TS. Bùi Quý Thuấn chỉ ra 3 điểm nghẽn: thể chế, con người và giám sát, tạo thành vòng luẩn quẩn. Trong đó, thể chế là "điểm nghẽn gốc rễ".

"Chiếc áo" hành chính đang quá chật cho cơ thể kinh doanh. DNNN bị kẹt giữa hai vai: vừa là thực thể kinh doanh phải sinh lời, vừa là đơn vị chấp hành mệnh lệnh hành chính. Hệ quả là cơ chế giám sát nặng về "tiền kiểm" (xin cho, phê duyệt tầng nấc) nhưng yếu về "hậu kiểm" (đánh giá hiệu quả cuối cùng). Điều này sinh ra tâm lý sợ sai, khiến lãnh đạo doanh nghiệp chọn giải pháp an toàn là "đứng yên" thay vì đổi mới.

Để giải quyết, Nghị quyết 79 đưa ra các giải pháp đột phá mà giới chuyên gia gọi là "bước tiến về tư duy". Thứ nhất, tách bạch nhiệm vụ chính trị và kinh doanh. Theo TS. Nguyễn Minh Thảo, lâu nay DNNN vừa phải làm nhiệm vụ chính trị (như ổn định giá điện, phủ sóng vùng sâu vùng xa) vừa phải kinh doanh có lãi, nhưng lại bị đánh giá chung trong một bảng kết quả. Nghị quyết 79 yêu cầu hạch toán riêng: Nhiệm vụ chính trị phải được Nhà nước đặt hàng, giao vốn và đánh giá riêng. Nguyên tắc "giao nhiệm vụ phải giao vốn" sẽ chấm dứt nghịch lý bắt doanh nghiệp đầu tư hạ tầng chiến lược nhưng lại khống chế giá và không cấp đủ nguồn lực.

Thứ hai, chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" và quản trị theo chuẩn OECD. Nghị quyết yêu cầu 100% tập đoàn, tổng công ty áp dụng chuẩn quản trị quốc tế, trao quyền tự chủ thực sự để doanh nghiệp vận hành theo logic thị trường. Đặc biệt, cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ dám làm, phân định rõ rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật sẽ giúp "cởi trói" tâm lý cho người đứng đầu.

Thứ ba, tái cơ cấu thực chất. Câu chuyện sáp nhập, thoái vốn không thể làm theo kiểu cơ học. Cần xác định rõ tiêu chí: Doanh nghiệp nào nắm giữ vị trí then chốt thì giữ lại và đầu tư lớn; doanh nghiệp nào làm thương mại thuần túy thì mạnh dạn thoái vốn. SCIC cần chuyển đổi thành mô hình quỹ đầu tư chính phủ thực thụ (như Temasek của Singapore), chủ động kinh doanh vốn thay vì nắm giữ thụ động.

Luật sư Nguyễn Hồng Chung đề xuất cần "đóng đinh" các tiêu chí xác định lĩnh vực chiến lược (an ninh quốc gia, độc quyền tự nhiên, rủi ro hệ thống...) để tránh tình trạng đầu tư dàn trải, lãng phí nguồn lực công. Đồng thời, hệ thống dữ liệu về tài sản, đất đai nhà nước phải được minh bạch hóa để làm cơ sở cho mọi quyết định tái cơ cấu.

Các chuyên gia nhấn mạnh, để có những "sếu đầu đàn" bay cao, Nhà nước không cần "cầm tay chỉ việc", mà cần tạo ra một bầu trời thể chế đủ rộng, đủ minh bạch và an toàn. Nghị quyết 79 chính là cam kết chính trị mạnh mẽ nhất để mở ra bầu trời ấy, đưa kinh tế nhà nước vượt qua độ trễ thể chế, thực sự trở thành động lực dẫn dắt nền kinh tế Việt Nam cất cánh.

Thanh Hoa