Nghị viện Malaysia từng bước được trao lại quyền tự chủ hành chính

Một phiên họp của Nghị viện Malaysia. Ảnh: Daily Sabah

Malaysia đã chính thức khởi động quá trình chuyển đổi hành chính theo Luật Dịch vụ Nghị viện 2025, mở đường cho Nghị viện nước này từng bước giành lại quyền chủ động về tổ chức bộ máy, nhân sự và năng lực chuyên môn sau hơn ba thập kỷ phụ thuộc vào hệ thống công vụ do hành pháp quản lý.

Luật có hiệu lực từ ngày 1/10, thiết lập một Dịch vụ Nghị viện riêng biệt và Hội đồng Dịch vụ Nghị viện. Đây được xem là nền tảng pháp lý để Nghị viện Malaysia chủ động hơn trong tuyển dụng, đào tạo nhân sự, phát triển đội ngũ nghiên cứu, chuyên gia pháp lý và vận hành bộ máy phục vụ hoạt động lập pháp.

Cơ chế Dịch vụ Nghị viện từng tồn tại theo luật năm 1963 nhưng bị bãi bỏ vào năm 1992. Kể từ đó, các vấn đề về nhân sự và hành chính của Quốc hội chủ yếu được đặt trong khuôn khổ hệ thống công vụ thuộc nhánh hành pháp.

Hội đồng mới có đại diện chính phủ và đối lập

Cùng với việc khởi động quá trình chuyển đổi, Hạ viện Malaysia ngày 14/10 thông qua đề nghị bổ nhiệm bốn nghị sĩ vào Hội đồng Dịch vụ Nghị viện.

Hai đại diện phía chính phủ là ông Ramkarpal Singh và ông Hasni Mohammad; hai đại diện phe đối lập gồm ông Ronald Kiandee và ông Takiyuddin Hassan. Thành phần cân bằng giữa chính phủ và đối lập được kỳ vọng tạo cơ chế giám sát chéo, hạn chế khả năng một lực lượng chính trị chi phối cơ quan phụ trách quản trị nghị viện.

Phát biểu tại lễ chuyển đổi hành chính, Thủ tướng Anwar Ibrahim cho rằng việc triển khai luật mới đồng nghĩa với việc chính phủ chủ động thu hẹp một phần quyền lực truyền thống của cơ quan hành pháp, qua đó củng cố tính độc lập và chuyên nghiệp của Quốc hội.

Theo ông Anwar, cải cách không chỉ liên quan đến cơ cấu hành chính mà còn phải giúp nâng cao chất lượng đội ngũ phục vụ nghị viện, năng lực nghiên cứu chính sách và hiệu quả hoạt động của các ủy ban.

Đến ngày 15/10, đã có 53 viên chức Nghị viện lựa chọn gia nhập cơ chế mới, gồm 34 người thuộc Hạ viện, 12 người thuộc Thượng viện và bảy người thuộc Ban Nghiên cứu. Các viên chức có thời hạn đến ngày 15/1/2027 để quyết định chuyển sang Dịch vụ Nghị viện hoặc tiếp tục làm việc theo chế độ công vụ hiện hành.

Quyền tự chủ được triển khai theo mô hình “lai”

Dù luật mới đặt nền móng cho một bộ máy nghị viện độc lập, quá trình chuyển đổi chưa đồng nghĩa Nghị viện Malaysia lập tức tách hoàn toàn khỏi hệ thống hành pháp.

Theo mô hình được công bố, các viên chức thuộc hệ thống công vụ vẫn tiếp tục đảm nhiệm một số lĩnh vực như hành chính và tài chính. Trong khi đó, Dịch vụ Nghị viện riêng biệt sẽ phụ trách hoạt động tại nghị trường, Ủy ban Tài khoản công, các ủy ban đặc biệt và những chức năng chuyên môn gắn trực tiếp với công việc của Nghị viện.

Một nhóm nòng cốt có thể hoạt động trong thời gian tối đa 24 tháng để điều phối quá trình chuyển giao, hoàn thiện cơ cấu tổ chức và xử lý các vấn đề phát sinh giữa hai hệ thống nhân sự.

Cách tiếp cận này giúp duy trì tính liên tục trong vận hành nhưng cũng đặt ra câu hỏi về mức độ độc lập thực chất của Nghị viện, đặc biệt trong quản lý ngân sách và nhân sự hành chính. Nếu nguồn lực tài chính và những vị trí then chốt vẫn phụ thuộc đáng kể vào cơ quan hành pháp, quyền tự chủ được quy định trong luật có thể chưa được chuyển hóa đầy đủ vào thực tế.

Bởi vậy, thước đo quan trọng của cải cách sẽ không chỉ là số nhân sự chuyển sang cơ chế mới, mà còn gồm quyền quyết định ngân sách, khả năng tuyển dụng độc lập, năng lực xây dựng đội ngũ nghiên cứu và chuyên gia pháp lý, cũng như vai trò thực chất của đại diện phe đối lập trong Hội đồng Dịch vụ Nghị viện.

Việc Malaysia chuyển từ ban hành luật sang tổ chức thực hiện cho thấy cải cách đã bước vào giai đoạn khó khăn nhất: biến nguyên tắc phân quyền thành những thay đổi cụ thể trong bộ máy. Kết quả của quá trình này có thể cung cấp kinh nghiệm cho những quốc gia đang tìm cách nâng cao tính độc lập và năng lực chuyên môn của cơ quan lập pháp.