Nghịch lý liên kết nông nghiệp: Nông dân chịu 'thiệt kép', hợp tác xã loay hoay

Định mức thấp, thuế cao: Nông dân "chịu trận"

Ông Lê Minh Trung, Chủ tịch HĐQT Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Minh Trung (Tây Ninh) chỉ ra một nghịch lý đang tồn tại, đó là trong khi hợp tác xã (HTX) được khuyến khích mở rộng liên kết, thì các chính sách thuế và định mức hỗ trợ lại vô tình trở thành rào cản.

Mô hình HTX hiện đại phải ghi nhận doanh thu toàn chuỗi, phát sinh nghĩa vụ thuế cao hơn so với sản xuất nhỏ lẻ trước đây (Ảnh: Nguyễn Quang)

Dù chủ trương hỗ trợ vốn, giống và vật tư là đúng đắn, nhưng khi triển khai lại bộc lộ sự lạc hậu. Dẫn chứng cụ thể, ông Trung cho biết chi phí sản xuất hiện nay rất cao, trung bình mỗi vụ canh tác tiêu tốn 200–300 triệu đồng/ha, nhưng mức hỗ trợ chỉ dừng lại ở 7–15 triệu đồng. Khoảng cách quá lớn này khiến chính sách mang nặng tính hình thức.

Nghiêm trọng hơn, chính sách thuế mới áp dụng từ giữa năm 2025 đang gia tăng áp lực lên người sản xuất. Vật tư đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và cả đầu ra nông sản qua HTX đều chịu thuế.

Điều này đẩy nông dân vào cảnh "thiệt đơn, thiệt kép": vừa phải mua vật tư giá cao, vừa buộc bán rẻ nông sản để đẩy hàng nhanh.

Hệ quả là mô hình HTX hiện đại, do phải ghi nhận doanh thu toàn chuỗi, lại gánh nghĩa vụ thuế cao hơn so với sản xuất nhỏ lẻ. Thực tế này khiến nhiều nông dân từng hào hứng tham gia nay bắt đầu dao động, thậm chí muốn rời bỏ chuỗi liên kết.

Đại diện cho hơn 1.200 nông dân thành viên, ông Trung kiến nghị các chính sách cần được tính toán sát sườn hơn để HTX thực sự là bệ đỡ, thay vì trở thành gánh nặng của nông dân:

“Nông sản không thể tồn kho, nếu ế trong ngày buộc phải bán rẻ để tiêu thụ. Nhiều khi người bán phải gánh luôn phần thuế, hạ giá mua cho nông dân. Vì vậy, nông dân vừa phải mua đầu vào tăng 5%, lại vừa bán sản phẩm rẻ hơn khoảng 5%, chịu thiệt thòi kép. Chính sách của Nhà nước chúng tôi luôn chấp hành, không can thiệp. Nhưng đây là tiếng lòng của người nông dân, mong các cơ quan chức năng lắng nghe, thấu hiểu những khó khăn thực tế, cân nhắc kỹ hơn để có giải pháp tháo gỡ, giúp bà con yên tâm sản xuất”, ông Trung nói.

HTX, người nông dân gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình hoạt động (Ảnh: Nguyễn Quang)

Cùng cảnh ngộ, bà Lê Thiện Tâm, chủ một cơ sở sản xuất tại phường Hòa Thành, Tây Ninh (trước đây là thị xã Hòa Thành), cho biết doanh nghiệp đang đối mặt với khó khăn kép: nguồn nguyên liệu khan hiếm, giá tăng cao và áp lực từ sự thay đổi chính sách thuế khiến việc cung ứng sản phẩm cho người tiêu dùng không còn ổn định như trước.

Từ ngày 1/7/2025, việc buộc hộ kinh doanh chuyển từ thuế khoán sang kê khai đã tạo ra gánh nặng lớn.

Theo bà Tâm, sự thay đổi này kéo theo hàng loạt chi phí đầu tư máy móc, phần mềm và nhân lực để ghi chép, kê khai hàng ngày - những yêu cầu không hề dễ dàng với người làm nông nghiệp: “Điều này khiến chi phí tăng lên, trong khi quy định còn mới nên chúng tôi gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận và giải thích cho khách hàng hiểu. Dù vậy, chúng tôi vẫn nỗ lực từng ngày để thực hiện và hoàn thành tốt nhất có thể”, bà cho biết.

Hợp tác xã "mắc kẹt" dòng tiền vì cơ chế

Không chỉ thuế, các quy định về tiền tệ và đất đai cũng đang tạo ra những điểm nghẽn kìm hãm sự phát triển của kinh tế tập thể.

Ông Nguyễn Viết Vị, Giám đốc HTX Phước Thiện tỉnh Đồng Nai (trước đây là tỉnh Bình Phước) nhận định, dù HTX đã chủ động chuẩn bị hệ thống tài chính bài bản, nhưng vẫn không tránh khỏi tác động tiêu cực gián tiếp.

Thuế và giá vật tư tăng kéo chi phí sản xuất lên cao, trong khi giá nông sản không thể tăng theo thị trường (Ảnh: Viết Vị)

Thuế tăng kéo theo giá vật tư leo thang, đẩy chi phí đầu vào tăng vọt. Trong khi đó, giá bán nông sản phụ thuộc thị trường nên không thể tăng tương ứng, khiến lợi nhuận toàn chuỗi bị bào mòn.

Đặc biệt, quy định giới hạn thanh toán tiền mặt không quá 5 triệu đồng đang gây ách tắc lớn cho dòng tiền. Các giao dịch thu mua nông sản thường lên tới hàng chục triệu đồng, nhưng vào cao điểm mùa vụ hoặc cuối tuần khi ngân hàng không làm việc, việc chuyển khoản gặp khó khăn khiến dòng tiền bị ứ đọng, hàng hóa chậm lưu thông.

Từ thực tiễn đó, ông Vị kiến nghị cần sớm có cơ chế ưu đãi đặc thù cho dịch vụ nông nghiệp và hành lang pháp lý minh bạch để phân định rõ dòng tiền nông nghiệp với thương mại.

“Dịch vụ nông nghiệp cần có cơ chế ưu đãi thuế rõ ràng, phù hợp với đặc thù sản xuất. Bởi hàng hóa của HTX và nông hộ chủ yếu là nông sản, không thuần túy mang tính thương mại. Thế nhưng hiện nay, nhiều HTX đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan khi chưa được phân định rõ dòng tiền là nông nghiệp hay thương mại, dẫn đến vướng mắc về pháp lý và cơ chế áp dụng. Việc thiếu các nghị định, hướng dẫn cụ thể khiến HTX lúng túng, khó triển khai hoạt động và chưa thể yên tâm phát triển lâu dài”, ông Vị nói.

Từ những câu chuyện thực tế, có thể thấy hợp tác xã đang đi đúng hướng nhưng lại vấp phải những “nút thắt” chính sách (Ảnh: Quốc Trung)

Những câu chuyện thực tế từ Tây Ninh và Đồng Nai cho thấy, mô hình liên kết là hướng đi đúng nhưng đang vấp phải những "nút thắt" chính sách. Việc rà soát, điều chỉnh thuế và cơ chế tài chính sát với đặc thù nông nghiệp là điều kiện then chốt để HTX phát huy vai trò, thực sự trở thành bệ đỡ cho nông dân và kinh tế nông thôn phát triển bền vững.

Nguyễn Quang/VOV-TPHCM