Tuân thủ quy trình xuất khẩu thủy sản trong bối cảnh EU siết chặt yêu cầu

Khách tham quan tìm hiểu sản phẩm thủy sản tại Hội chợ Vietfish. (Ảnh: MỸ PHƯƠNG)

Nhiều thị trường trong Liên minh châu Âu (EU) và Anh đang siết chặt yêu cầu về phúc lợi động vật trong chuỗi cung ứng thực phẩm, bao gồm cả tôm nuôi. Điều này đặt ra áp lực tuân thủ quy trình nuôi, vận chuyển và giết mổ nhân đạo, song cũng mở ra cơ hội để các doanh nghiệp Việt Nam nâng chuẩn bền vững, tăng giá trị sản phẩm xuất khẩu.

Từ năm 2026, nhiều chuỗi bán lẻ hàng đầu tại EU và Anh yêu cầu tôm nước ấm phải được “gây ngất hoàn toàn” trước khi ngâm đá, thay thế phương pháp sốc lạnh truyền thống. Yêu cầu này nhằm hạn chế đau đớn cho vật nuôi trong quá trình thu hoạch và chế biến, phù hợp xu hướng tiêu dùng bền vững và đạo đức đang ngày càng được coi trọng tại châu Âu. Một số quy định mới về phúc lợi động vật chuyển từ “khuyến nghị đạo đức” sang yêu cầu bắt buộc của các nhà bán lẻ như Tesco, Marks & Spencer, Sainsbury’s hay Waitrose, được các doanh nghiệp xuất khẩu nhận định sẽ tái định hình chuỗi cung ứng tôm vào châu Âu từ năm 2026.

Chuyên gia thị trường của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) Phùng Kim Thu cho biết, tiêu chuẩn phúc lợi động vật mới không dừng ở hồ sơ hay giấy chứng nhận, mà đòi hỏi thay đổi thực chất quy trình sản xuất. Các doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ thu hoạch và sơ chế mới, điều chỉnh quy trình vận hành, đồng thời tăng cường kiểm soát khâu vận chuyển tôm sống. Trong bối cảnh biên lợi nhuận của ngành tôm ngày càng thu hẹp, chi phí cho một dây chuyền gây ngất bằng điện hiện đại sẽ là áp lực lớn đối với doanh nghiệp.

Xét về cạnh tranh quốc tế, các yêu cầu mới tại EU có thể trở thành lợi thế gián tiếp cho những quốc gia đã quen với mô hình sản xuất quy mô lớn, tỷ lệ chứng nhận cao và chuỗi sản xuất khép kín.

Ecuador, nước nắm thị phần xuất khẩu lớn nhất tại EU, hiện có tỷ lệ tôm đạt chứng nhận nuôi trồng bền vững (ASC) cao hơn so với Việt Nam, sở hữu chuỗi sản xuất khép kín, thuận lợi hơn khi tích hợp công nghệ gây ngất hoặc cải tiến quy trình. Với lợi thế chi phí thấp và tốc độ mở rộng nhanh, các nhà xuất khẩu Ấn Độ cũng đang tập trung gia tăng thị phần tại EU.

Theo Hải quan Việt Nam, đến giữa tháng 12/2025, kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam sang EU đạt hơn 562 triệu USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm 2024. Tuy nhiên, nếu các doanh nghiệp không sớm thích ứng tiêu chuẩn mới về phúc lợi động vật, đẩy mạnh đầu tư công nghệ, thì thị phần sẽ nhanh chóng bị thu hẹp, mức tăng trưởng hiện tại chỉ mang tính ngắn hạn.

Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Thực phẩm Sao Ta Hồ Quốc Lực cho biết, khi tôm, cá được nuôi và giết mổ theo phương thức nhân đạo, sức hút đối với người tiêu dùng sẽ cao hơn. Từ khi Công ty Sao Ta trang bị dây chuyền thu hoạch và giết mổ tôm nhân đạo nhập từ nước ngoài, doanh số bán hàng tại thị trường cao cấp đã tăng trong những năm gần đây và công ty đã có thêm đối tác chiến lược. Chú trọng các tiêu chuẩn phúc lợi động vật là cách làm tăng giá trị, tạo sức cạnh tranh cho sản phẩm, giúp doanh nghiệp phát triển bền vững.

“Với truyền thống năng động của ngành thủy sản, sẽ sớm có nhiều cơ sở thủy sản nuôi nhân đạo trong tương lai gần. Đó cũng là chỉ số cho thấy ngành thủy sản đang đi đúng xu thế trên tiến trình phát triển bền vững”, ông Hồ Quốc Lực cho biết.

Nhiều nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng, động vật thủy sản có tri giác, cảm nhận được đau đớn, đói khát hay căng thẳng, do đó cần được đối xử nhân đạo, giảm đến mức thấp nhất tình trạng bị tổn thương.

Tại các nước châu Âu, Bắc Mỹ, Australia, New Zealand… người tiêu dùng ưa chuộng các sản phẩm thủy sản đi kèm cam kết bảo đảm phúc lợi động vật, không lạm dụng kháng sinh và tỷ lệ chết trong nuôi thấp. Các tiêu chuẩn quốc tế như ASC và GlobalGAP cũng ngày càng siết chặt, nâng cấp các tiêu chuẩn về phúc lợi.

Đáp ứng các tiêu chuẩn phúc lợi động vật là yêu cầu tất yếu để giữ vững thị phần và đi sâu hơn vào các thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Nhật Bản. Các biện pháp kỹ thuật nhân đạo, như “gây ngất hoàn toàn” bằng điện khi thu hoạch tôm, hay loại bỏ biện pháp cắt mắt tôm giống, sẽ sớm trở thành tiêu chuẩn phổ biến. Vì vậy, các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam cần sớm có kế hoạch sản xuất phù hợp yêu cầu phúc lợi, cập nhật các tiêu chuẩn quốc tế và chủ động đổi mới công nghệ, coi đây là cơ hội để phát triển bền vững, nâng cao giá trị và vị thế trên thị trường thế giới.

LÊ QUÂN