Nghiên cứu khoa học gắn với thực tiễn, tạo giá trị cho đời sống

PGS.TS Mai Anh Tuấn, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU-UET), Trưởng ban Giám khảo cuộc thi Sáng kiến Khoa học 2026 trao đổi với phóng viên báo Tin tức và Dân tộc xung quanh chủ đề trên

Ông đánh giá thế nào về số lượng người tham gia cuộc thi Sáng kiến Khoa học 2026, thưa ông?

Cuộc thi Sáng kiến Khoa học năm nay thu hút gần 700 hồ sơ, đông đảo nhà nghiên cứu, nhà khoa học, học sinh, sinh viên, doanh nghiệp từ khắp các tỉnh, thành phố trong cả nước. Đây là số lượng hồ sơ lớn nhất từ trước đến nay.

PGS.TS Mai Anh Tuấn.

Quy mô và thành phần tham dự cho thấy sự sáng tạo không chỉ nằm trong hoạt động nghiên cứu khoa học mà đã được triển khai ở nhiều thành phần kinh tế, xã hội. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy tinh thần đổi mới sáng tạo đang ngày càng lan tỏa.

Hoạt động đổi mới sáng tạo cũng nhận được sự quan tâm của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, được xác định là một trong những động lực quan trọng cho tăng trưởng và phát triển kinh tế. Thứ hạng đổi mới sáng tạo của Việt Nam cũng đã được nâng lên. Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu” (GII) năm 2026, Việt Nam xếp thứ 43/139 nền kinh tế, tăng 1 bậc so với năm 2025.

Đáng chú ý, các hạng mục giải thưởng năm nay tập trung nhiều vào những lĩnh vực công nghệ chiến lược, cho thấy xu hướng nghiên cứu, sáng tạo đang ngày càng gắn với những yêu cầu phát triển mới.

Quy mô cuộc thi năm nay tăng khoảng 3 lần, đồng thời độ khó cũng cao hơn. Điều đó cho thấy không chỉ số lượng mà chất lượng, yêu cầu đối với các sáng kiến cũng ngày càng được nâng lên.

Giới thiệu các công nghệ mới tại Ngày hội đổi mới sáng tạo năm 2026.

Với tinh thần đó, có thể thấy đổi mới sáng tạo đang ngày càng phát triển và trở thành hoạt động có sự tham gia rộng rãi của xã hội. Các ý tưởng không chỉ xuất phát từ phòng thí nghiệm hay các cơ sở nghiên cứu mà còn đến từ học sinh, sinh viên, doanh nghiệp và những người trực tiếp giải quyết các vấn đề trong thực tiễn.

Theo ông, cần làm gì để rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến thương mại hóa sản phẩm?

Cơ chế, chính sách hiện nay đã mở hơn, nhưng vẫn cần có những hướng dẫn cụ thể để các nhà khoa học có thể tập trung vào chuyên môn, đồng thời rút ngắn quy trình công bố và cấp bằng sáng chế.

Sáng chế là một tài sản quan trọng đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp khởi nghiệp. Vì vậy, cần có cơ chế rõ ràng về định giá, cũng như cơ chế chia sẻ quyền sở hữu, phần nào thuộc Nhà nước, phần nào thuộc tác giả và phần nào thuộc doanh nghiệp.

Nếu đơn giản hóa được quy trình này, việc đưa sản phẩm mới ra thị trường sẽ thuận lợi hơn, qua đó thúc đẩy quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Ông nhận thấy các địa phương đang giải quyết những bài toán thực tiễn bằng khoa học như thế nào, thưa ông?

Bức tranh này đang ngày càng rõ nét. Chẳng hạn, tại Phú Thọ, địa phương đưa ra những bài toán trong các chương trình lớn, sau đó thông qua cơ chế đấu thầu đơn giản để tìm kiếm, động viên các nhóm nghiên cứu có năng lực, có kinh nghiệm cùng tham gia giải quyết.

Bên cạnh đó, một số tỉnh phía Nam cũng triển khai khá tốt các công nghệ ứng dụng. Qua đó có thể thấy khoa học đang ngày càng đi vào cuộc sống, giải quyết những vấn đề cụ thể của địa phương.

Điều đáng chú ý là các bài toán đặt ra hiện nay không còn chỉ dừng ở nghiên cứu cơ bản mà ngày càng hướng tới việc ứng dụng kết quả nghiên cứu để giải quyết những vấn đề thực tế.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) tác động ngày càng mạnh, theo ông cần tận dụng công nghệ này như thế nào để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và đổi mới sáng tạo?

AI là sản phẩm của con người và được hỗ trợ bởi các bộ tăng tốc, năng lực tính toán, vì vậy có thể xử lý công việc với tốc độ rất nhanh. Tuy nhiên, vì AI là sản phẩm do con người tạo ra nên ý tưởng ban đầu và năng lực làm chủ sáng tạo vẫn thuộc về con người.

Tôi cho rằng AI chỉ là công cụ giúp chúng ta tăng tốc quá trình nghiên cứu. Có thể hình dung trong sản xuất nông nghiệp, trước đây con người sử dụng con trâu, sau đó có máy móc để tăng năng suất. AI cũng giống như một cỗ máy, giúp con người làm việc nhanh và hiệu quả hơn, nhưng không thể thay thế con người trong đổi mới sáng tạo.

Chẳng hạn, AI có thể hỗ trợ tổng hợp báo cáo, tổng hợp thông tin thị trường và đưa ra những nhận định ban đầu. Nhưng người sử dụng vẫn phải kiểm chứng, đánh giá và đưa ra quyết định cuối cùng.

Trong lĩnh vực nghiên cứu của chúng tôi, như thiết kế vi mạch, AI có thể hỗ trợ chẩn đoán lỗi rất nhanh. Tuy nhiên, cuối cùng kỹ sư vẫn phải xem xét nhận định đó có chính xác hay không, có phù hợp với thiết kế hay không.

Do đó, điều quan trọng không phải là đặt câu hỏi AI có thay thế con người hay không, mà là chúng ta sử dụng AI như thế nào để tăng tốc quá trình nghiên cứu, nâng cao năng suất và tạo ra những sáng kiến có giá trị hơn.