Nghiên cứu Nhật Bản trong kỷ nguyên mới của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản

Sự kiện nằm trong khuôn khổ Diễn đàn Nhân văn Mùa Thu Hà Nội 2026, với sự đồng hành của Quỹ Quốc tế Toshiba (Toshiba International Foundation), Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Quốc tế Nhật Bản (Nichibunken) và Hiệp hội các cơ quan Nghiên cứu Nhân văn Nhật Bản (NIHU).

Hội thảo góp phần tạo nên một diễn đàn học thuật quy tụ đông đảo các giáo sư, nhà nghiên cứu uy tín đến từ Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines, Pháp… Thông qua hội thảo, nhìn lại những thành tựu của ngành Nhật Bản học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nói riêng và Nhật Bản học tại Việt Nam nói chung trong ba thập kỷ qua, đồng thời thảo luận về định hướng "Quốc tế hóa Nghiên cứu Nhật Bản".

30 năm mở rộng mạng lưới nghiên cứu

Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, hoạt động đào tạo Nhật Bản học bắt đầu từ năm 1993 trong chương trình cử nhân Đông Phương học. Năm 1996, Bộ môn Nhật Bản học được thành lập trong Khoa Đông Phương học, đặt nền móng cho quá trình phát triển ngành trong 30 năm qua.

Trong quá trình này, hợp tác quốc tế trở thành một phần quan trọng trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu. Từ năm 1999, ngành triển khai các dự án với sự hỗ trợ của Quỹ Quốc tế Toshiba, tập trung vào phát triển nguồn tư liệu, tổ chức hội thảo, diễn đàn dành cho nhà nghiên cứu trẻ, xuất bản và trao đổi học thuật.

Từ năm 2006, Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản và Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam trở thành đối tác đồng hành lâu dài của ngành Nhật Bản học. Hai bên đã phối hợp tổ chức các hội thảo, chuỗi bài giảng chuyên đề, xuất bản sách song ngữ và hỗ trợ học viên, nghiên cứu sinh tham gia các chương trình học tập, nghiên cứu tại Nhật Bản.

Năm 2016, Liên minh Nghiên cứu Nhật Bản Quốc tế được thành lập, góp phần thúc đẩy kết nối mở rộng mạng lưới hợp tác nghiên cứu ngành Nhật Bản học. Năm 2022, mạng lưới mở rộng sự tham gia của các cơ sở nước ngoài từ năm 2022; hiện mạng lưới có 28 cơ sở tại Nhật Bản và 67 cơ sở ở nước ngoài, trong đó có Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Các dự án chung và hoạt động trao đổi tạo điều kiện để thành viên chia sẻ kết quả, tiếp cận tư liệu và phát triển các hướng nghiên cứu mới.

Cùng với đó, mạng lưới hợp tác của ngành được mở rộng thông qua việc tham gia Hiệp hội Nghiên cứu Nhật Bản Đông Nam Á, hợp tác với Hiệp hội các cơ quan Nghiên cứu Nhân văn Nhật Bản (NIHU), Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Quốc tế Nhật Bản (Nichibunken) và các trường đại học, cơ sở nghiên cứu tại Nhật Bản. Từ năm 2023, ngành bắt đầu đào tạo trình độ thạc sĩ và tiến sĩ Nhật Bản học.

GS. Iwatsuki Junichi, Đại học Tokyo cho biết, Đại học Tokyo hợp tác với Đại học Quốc gia Việt Nam đào tạo đội ngũ nghiên cứu Nhật Bản từ năm 2011. Chương trình hỗ trợ sinh viên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, nghiên cứu; mời chuyên gia Nhật Bản giảng dạy và phát triển nguồn tài liệu chuyên ngành. Đến nay, chương trình đã góp phần xây dựng đội ngũ kế cận và mở rộng cơ hội để các học giả Việt Nam tham gia mạng lưới học thuật quốc tế.

PGS.TS. Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phát biểu khai mạc hội thảo. Ảnh: BTC

TS. Phạm Hoàng Hưng, Trưởng ngành Nhật Bản học kiêm Trưởng khoa Đông phương học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết thêm, việc kết nối với các doanh nghiệp, tập đoàn Nhật Bản và sự hỗ trợ từ các quỹ cũng tạo thêm cơ hội để sinh viên thực tập tại doanh nghiệp trong nước hoặc tham gia các chương trình học tập, trao đổi tại Nhật Bản. Mạng lưới cựu sinh viên được xem là một lợi thế; sự kết nối giữa các thế hệ có thể hỗ trợ sinh viên trong quá trình học tập, định hướng nghề nghiệp và tiếp cận môi trường làm việc sau khi tốt nghiệp.

Khẳng định tầm quan trọng ngành Nhật Bản học

PGS.TS. Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết, đào tạo ngành Nhật Bản học không chỉ nhằm cung cấp nguồn nhân lực cho các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước có quan hệ hợp tác với Nhật Bản, mà còn hướng tới xây dựng đội ngũ chuyên gia có kiến thức chuyên sâu về đất nước, con người và xã hội Nhật Bản.

Bên cạnh đào tạo tại giảng đường, nhà trường chú trọng mở rộng cơ hội để sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh tham gia các chương trình thực tập, trao đổi học thuật và trải nghiệm văn hóa tại Nhật Bản. Qua đó, người học có điều kiện trực tiếp tìm hiểu lịch sử, văn hóa, đời sống và con người Nhật Bản, vận dụng kiến thức vào thực tiễn và nâng cao hiểu biết về xã hội sở tại.

Các đại biểu tham dự hội thảo.

Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki nhấn mạnh, những đóng góp của ngành Nhật Bản học trong nghiên cứu chuyên sâu về đất nước, con người, văn hóa, lịch sử Nhật Bản và đào tạo tiếng Nhật trong suốt 30 năm qua của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã góp phần tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau và thúc đẩy quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản.

“Tin tưởng rằng, ngành Nhật Bản học sẽ tiếp tục phát triển, đạt nhiều thành tựu mới, đồng thời đào tạo thêm nhiều nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên và sinh viên, đóng góp tích cực vào sự phát triển của ngành nghiên cứu Nhật Bản tại Việt Nam cũng như quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa hai nước” - Đại sứ Ito Naoki nhấn mạnh.

Tại hội thảo, các chuyên gia cũng nhấn mạnh sự chuyển dịch trong tư duy tiếp cận khu vực học hiện đại. Trong bối cảnh thế giới đang cùng đối mặt với nhiều thách thức chung như già hóa dân số, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững, giới học thuật đề xuất hướng tới việc coi “nghiên cứu về Nhật Bản như một tài sản công” của tri thức nhân loại.

Theo định hướng này, sứ mệnh của các nhà nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc am hiểu lịch sử hay văn hóa của một quốc gia đơn lẻ, mà còn vươn tầm để “giải quyết các vấn đề toàn cầu thông qua Nhật Bản”. Những kinh nghiệm quản trị, chính sách xã hội và bài học thực tiễn từ quá trình phát triển của Nhật Bản sẽ được chắt lọc thành các nguồn tài nguyên quý giá, qua đó góp phần tìm ra giải pháp thiết thực cho những bài toán phát triển của Việt Nam cũng như cộng đồng quốc tế.