Nghiên cứu tiếp sức cho 'Di sản sống' Hội An

Góp phần nhận diện thấu đáo giá trị di sản

Trước năm 1975, đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về Hội An của các học giả như Trần Kinh Hòa, Thành Thế Vỹ, Nguyễn Bạt Tụy, Nguyễn Bội Liên… Các nghiên cứu này tập trung trên các lĩnh vực lịch sử, thương mại, kiến trúc, giao thương quốc tế, đặt những viên gạch đầu tiên cho quá trình nhận diện một cách có hệ thống các giá trị của Hội An.

Từ thập niên 1980, hoạt động nghiên cứu khoa học về Hội An được đẩy mạnh với sự tham gia của các cơ quan chuyên môn trung ương, địa phương và quốc tế, đặc biệt là các nhà khoa học Nhật Bản, mở ra những hướng tiếp cận liên ngành và tổng thể trong nghiên cứu về Hội An.

Thông qua quá trình nghiên cứu và xây dựng hồ sơ khoa học, nhiều công trình tu bổ tại Hội An đã đạt được giá trị khoa học và thực tiễn cao, đặc biệt là công tác tu bổ di tích Chùa Cầu

Từ đó đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa Thế giới Hội An (Trung tâm) đã chủ trì và phối hợp triển khai nhiều đề tài, chương trình nghiên cứu, tổ chức các cuộc tọa đàm, hội thảo khoa học nhằm trao đổi nhận diện các giá trị của Đô thị cổ cũng như đề xuất các chính sách, giải pháp khoa học để bảo tồn, phục hồi, phát huy di sản và xây dựng thương hiệu văn hóa Hội An.

Một trong những lĩnh vực được quan tâm là khảo cổ học, Trung tâm đã phối hợp tiến hành 15 đợt khai quật, thám sát khảo cổ tại Hội An cùng hàng chục cuộc nghiên cứu gắn với các dự án tôn tạo cơ sở hạ tầng trong khu vực phố cổ. Những kết quả này góp phần làm sáng tỏ thêm lịch sử hình thành, phát triển của Hội An qua các thời kỳ, đồng thời bổ sung những cứ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn.

Lối vào mặt trước của di tích Chùa Cầu trước khi trùng tu

Công tác điều tra, nghiên cứu, kiểm kê và nhận diện hệ thống di sản văn hóa vật thể cũng được triển khai đồng bộ. Đến nay, 1.439 di tích đã được lập hồ sơ khoa học; trong đó có 1 di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt và 27 di tích cấp quốc gia.

Công tác bảo tàng, sưu tầm hiện vật được đẩy mạnh với 2.337 hiện vật trưng bày, 7.328 hiện vật trong kho, 5.813 hồ sơ hiện vật và 7 bảo tàng chuyên đề được hình thành. Đơn vị đã lập 122 hồ sơ; xây dựng hồ sơ cho 8 di sản được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Những kết quả đó không chỉ góp phần nhận diện ngày càng đầy đủ hơn các giá trị nổi bật của Hội An, mà còn cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác quản lý, tu bổ, tôn tạo di tích và hoạch định chính sách bảo tồn, phát huy di sản.

Di tích Chùa Cầu trước khi trùng tu

Tuy nhiên, ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm BTDSVHTG Hội An cũng nhìn nhận thẳng thắn rằng, dù đạt được những thành tựu nhất định, công tác nghiên cứu về Đô thị cổ Hội An hiện nay vẫn còn tồn tại không ít khoảng trống cần tiếp tục được bổ khuyết và làm sâu sắc hơn trong bối cảnh đương đại. Việc nhận diện các “khoảng trống nghiên cứu” từ tư liệu, nhận thức đến phương pháp tiếp cận chính là “chìa khóa” mở ra những hướng đi mới đầy triển vọng cho công tác nghiên cứu khoa học về di sản.

Thực tế, những tác động ngày càng rõ nét của quá trình đô thị hóa, áp lực từ hoạt động du lịch, biến đổi khí hậu và những thay đổi trong đời sống cộng đồng đang đặt Hội An trước nhiều vấn đề mới. Đây là những thách thức không thể chỉ giải quyết bằng các giải pháp bảo tồn di tích theo cách tiếp cận truyền thống, mà cần có những nghiên cứu toàn diện, hệ thống và liên ngành để tạo cơ sở khoa học cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững.

Mở rộng không gian nghiên cứu, tăng cường tiếp cận liên vùng

Theo ThS Nguyễn Chí Trung, Chi hội Khoa học Lịch sử Hội An, trong thời gian tới, Hội An cần tập trung đẩy mạnh nghiên cứu và xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản; nghiên cứu về kinh tế di sản, kinh tế sáng tạo và mô hình đô thị di sản thông minh…

Mặt khác, việc mở rộng nghiên cứu theo hướng liên vùng giữa Hội An với không gian văn hóa xứ Quảng và mạng lưới các thương cảng trong khu vực cũng là hướng đi quan trọng nhằm làm rõ hơn vị thế lịch sử, giá trị giao lưu văn hóa và vai trò của Hội An trong tiến trình phát triển khu vực và quốc tế.

Công tác sưu tầm các tư liệu, hiện vật góp phần thiết lập 7 bảo tàng chuyên đề nhằm tăng cường trưng bày giới thiệu về di sản văn hóa Hội An

Đặt nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An trong mối liên hệ liên vùng và liên ngành cũng là một đề xuất có tính gợi mở được TS Lê Thị Mai, Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng đưa ra.

Theo TS Lê Thị Mai, việc tiếp cận Hội An dưới tư cách một chỉnh thể cảng thị sông - biển không chỉ mở rộng không gian nghiên cứu từ những dãy phố cổ ra đến cửa biển và vùng sơn cước phía Tây, mà còn cho phép nhận diện sâu sắc hơn về nội lực của vùng đất Quảng Nam xưa.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An một cách bền vững, không thể tách rời “phố” khỏi “nguồn” và “biển”. Một chiến lược bảo tồn chỉnh thể, dựa trên sự thấu hiểu về địa lý lịch sử, bức tranh tộc người, dòng họ và các thiết chế văn hóa tại vùng thượng nguồn, sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để định hướng chính sách phát triển. Điều này không chỉ giúp phục dựng bức tranh lịch sử mà còn đánh thức tiềm năng di sản của cả vùng phụ cận Hội An trong bối cảnh hiện nay.

Từ bảo tồn di tích đến quản trị một “di sản sống”

Nguyên Bí thư Thành ủy Hội An Trần Ánh nhận định: Hội An không chỉ là một quần thể kiến trúc cổ cần được bảo tồn, mà còn là một “đô thị di sản sống”, nơi những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đan xen chặt chẽ trong đời sống cộng đồng.

Nhìn từ góc độ đó, công tác nghiên cứu khoa học về Đô thị cổ Hội An đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới cả về tư duy, phương pháp tiếp cận và định hướng phát triển, cần được đặt trong một không gian rộng hơn, không chỉ giới hạn trong phạm vi bảo tồn di tích đơn thuần mà phải hướng tới giải quyết đồng bộ các vấn đề đang chi phối trực tiếp sức sống của đô thị di sản. Trong đó, các định hướng nghiên cứu về bảo tồn thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển du lịch bền vững, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, đổi mới mô hình quản trị và ứng dụng công nghệ số có ý nghĩa đặc biệt cấp thiết và lâu dài.

Một Hội An được bảo tồn không phải là một Hội An đứng yên, giữ được ký ức của một thương cảng xưa mà mà là một đô thị có khả năng gìn giữ những giá trị cốt lõi trong quá trình thích ứng với những biến đổi của thời đại, phát huy sức sống của một đô thị di sản trong hiện tại và tương lai.

Vì vậy, việc tiếp tục nhận diện sâu sắc hơn những vấn đề cốt lõi đang đặt ra đối với Đô thị cổ Hội An trong bối cảnh mới hiện nay sẽ góp phần làm sáng rõ hơn các giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, bổ khuyết các khoảng trống nghiên cứu và mở rộng phương pháp tiếp cận sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với tương lai của di sản. Từ đó đề xuất nhiều định hướng mới gắn với xu thế thời đại như chuyển đổi số, kinh tế di sản, đô thị sáng tạo, quản trị di sản bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển cộng đồng.

Các hiện vật gốm trục vớt từ di tích tàu đắm cổ Cù Lao Chàm tại phòng trưng bày Bảo tàng Hội An

Trên hành trình ấy, nghiên cứu khoa học chính là nền tảng quan trọng xây dựng các chính sách bảo tồn và phát triển phù hợp đối với Hội An trong giai đoạn mới.

Không chỉ làm nhiệm vụ “đọc” lại quá khứ, nghiên cứu khoa học còn phải góp phần giải đáp những câu hỏi của hiện tại và tương lai, phải là một hệ thống nghiên cứu liên ngành, kết nối giữa khoa học xã hội và nhân văn với khoa học tự nhiên, công nghệ, kinh tế, môi trường và quản trị đô thị.

Chỉ khi các quyết sách quản lý được đặt trên cơ sở khoa học, có sự tham gia của cộng đồng và gắn với yêu cầu phát triển bền vững, mới có thể bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế - xã hội, giữ gìn được giá trị nổi bật toàn cầu của Hội An cho các thế hệ hôm nay và mai sau.