Ngôi trường trên núi

Có những vùng đất ta từng nghĩ chỉ ghé qua, vậy mà khi ngoảnh lại, nơi ấy đã trở thành một miền ký ức chẳng thể nào quên. Truyện ngắn “Ngôi trường trên núi” kể về Hoa, cô giáo trẻ gắn bó với lớp học đơn sơ ở bản làng vùng cao. Từ những ngày đầu còn bỡ ngỡ với đường núi quanh co, những đêm nghe mưa rừng “như ở một nơi xa thẳm vọng về”, Hoa dần quen với cuộc sống miền sơn cước, với niềm vui bình dị của nghề giáo. Khi có điều kiện chuyển về xuôi, cô đứng trước lựa chọn giữa mái nhà thân thuộc, người mẹ ngày một già yếu ở quê và những đứa trẻ đã trở nên gần gũi như người thân. Không ngần ngại, cô đã xin ở lại với bản làng thêm 5 năm nữa. Sau này, lúc cô quyết định về dạy học gần nhà, ngôi trường trên đỉnh núi đã rộng rãi, khang trang hơn, học trò ngày một đông. Trường đã đón nhiều thầy, cô giáo trẻ.

Không có những biến cố lớn lao, câu chuyện thu hút người đọc bằng những chi tiết đời thường như: Trang vở với những nét chữ còn nguệch ngoạc, bước chân học trò trong đêm mưa, lá thư của phụ huynh gửi lời cảm ơn cô giáo. Qua những điều bình dị ấy, tình yêu nghề, lòng thương yêu trẻ nhỏ của một cô giáo vùng cao hiện lên thật tự nhiên, lắng đọng và sâu sắc.

Truyện ngắn của tác giả Nguyễn Văn Nhật Thành (Quảng Trị).

Thy Lan (giới thiệu)

Vừa tốt nghiệp cao đẳng sư phạm, Hoa lên dạy học ở bản vào một buổi sáng đầu mùa mưa. Con đường từ huyện vào điểm trường khi ấy còn nhiều đoạn đất đỏ. Qua khỏi con dốc cuối cùng, điện thoại mất sóng, phía trước chỉ còn những mái nhà nằm rải rác dưới chân núi. Ở đây có hai phòng học, một gian nhà công vụ và khoảng sân lổn nhổn đá. Hoa được phân công dạy lớp ghép. Những ngày đầu, cô vẫn nghĩ mình chỉ ở đây một thời gian, khi nào có đợt điều động thì xin về gần nhà. Nhưng rồi năm này qua năm khác, Hoa vẫn ở lại miền sơn cước này.

Hoa quen với việc sáng sớm nghe tiếng gà trong bản, quen những hôm trời mưa phải xắn quần lội qua đoạn suối cạn và quen cả những buổi chiều mây xuống thấp, đứng ngoài hiên nhìn núi bị che khuất trong màn sương. Học trò của cô phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Có đứa đi học với chiếc áo đã bạc màu, mùa lạnh vẫn đi dép lê. Một số em nói tiếng phổ thông chưa sõi, những ngày đầu đến lớp chỉ ngồi im nhìn cô. Hoa kiên nhẫn chỉ từng chữ cho các em.

Minh họa: Văn Tĩnh.

Có em viết mãi một chữ vẫn sai. Cô không quát mắng, chỉ lấy phấn viết thật chậm lên bảng rồi cầm tay em nắn từng nét. Có hôm chưa tan học, một cậu bé bần thần nói rằng “mẹ bảo hôm nay con phải về sớm trông em”. Hoa nhìn đôi dép dính đầy đất đỏ của nó và bảo:

- Em cứ về đi, ngày mai cô sẽ chỉ lại bài cho em.

Công việc ở bản không chỉ có chuyện dạy học. Hoa cùng đồng nghiệp đến từng nhà vận động trẻ đến lớp, nhắc phụ huynh cho con đi học đều, có hôm còn ngồi bên bếp lửa chờ người nhà học sinh đi làm rẫy về để nói chuyện. Thời gian cứ thế trôi. Hoa cũng chẳng còn nhớ từ lúc nào mình đã coi ngôi trường trên núi này là một phần cuộc sống của mình. Chỉ đến khi có người hỏi bao giờ cô về xuôi, cô mới nhận ra câu hỏi ấy làm mình im lặng khá lâu. Năm ấy, Hoa vừa bước sang tuổi hai mươi tám.

Một hôm, cô nhận được điện thoại của mẹ. Mẹ bảo ở nhà có việc, mấy chị em bàn nhau muốn Hoa chuyển về dưới xuôi nếu có cơ hội. Mẹ chỉ nói một câu mà trước đây bà vẫn thường hay nhắc Hoa:

- Con ở trên ấy lâu rồi, nên thu xếp để về dưới này gần gia đình.

Sau khi kết thúc cuộc điện thoại với mẹ, Hoa ngồi rất lâu bên cửa sổ. Ngoài sân, mấy đứa trẻ vẫn còn chơi đá bóng bằng một quả bóng đã xẹp hơi. Tiếng chúng gọi nhau vọng lên giữa những triền núi. Hoa nhìn mà không biết mình nên vui hay buồn.

***

Hôm ấy là đầu tuần, phòng giáo dục có thông báo dự kiến điều động, luân chuyển nhân sự. Hoa nằm trong danh sách những giáo viên được đề xuất chuyển về một trường gần trung tâm huyện. Chỉ cần làm hồ sơ, chờ quyết định là có thể rời bản. Tin ấy đến với Hoa nhanh hơn cô tưởng.

Buổi tối, cô mở chiếc tủ gỗ, lấy ra mấy tập giấy tờ cũ. Trong ngăn kéo có một tờ giấy đã nhàu, ghi số điện thoại của một phụ huynh từ nhiều năm trước. Có những cái tên cô tưởng đã quên nhưng khi nhìn lại vẫn nhớ được từng khuôn mặt. Cô nhìn hết lượt căn phòng nhỏ. Nơi đây chỉ có mấy chiếc áo treo lâu ngày, chiếc chăn bông, chồng sách vở để ngay ngắn trên bàn...

Đồng nghiệp hỏi Hoa có vui không. Cô chỉ cười và bảo cũng vui. Nhưng đêm đó, cô thao thức mãi. Hoa nghe tiếng mưa rơi. Tiếng mưa ở miền núi rất lạ, nghe cứ như ở một nơi xa thẳm vọng về. Cô nằm nhìn lên mái nhà, nghĩ đến ngày mình rời đi. Cô tự nhủ, có lẽ rồi sẽ quen với đường đồng bằng, quen với những quán hàng đông người, quen với việc cuối tuần có thể về nhà với mẹ chứ không phải là vài tháng hay nửa năm trời.

Sáng hôm sau, Hoa đến lớp sớm hơn thường lệ. Cô bé tên Mai đang ngồi một mình trước hiên. Mai học lớp cuối cấp, năm trước từng có ý định nghỉ học để ở nhà phụ mẹ. Hoa đã nhiều lần đến nhà nói chuyện. Sau đó, Mai đi học lại đều hơn, chữ viết cũng tiến bộ. Thấy cô giáo, Mai đi đến. Em lấy trong cặp ra một quyển vở mới, đưa cho Hoa xem bài tập. Hoa cúi xuống đọc từng dòng chữ. Thấy một câu viết sai, cô lấy bút sửa cho em. Cô bé chăm chú nhìn cô giáo sửa bài. Mai ấp úng hỏi có phải cô sắp chuyển về miền xuôi không? Hoa chưa kịp trả lời thì cô học trò nhỏ đã chạy xuống chỗ ngồi trong lớp học.

Chiều hôm ấy, Hoa đến nhà Mai. Mẹ em đang ngồi bên bếp, tay thoăn thoắt bóc sắn. Hoa nói chuyện tới đây có thể cô sẽ chuyển trường. Người phụ nữ im lặng một lúc rồi nói:

- Cô về dưới xuôi cũng tốt. Ở đây đường sá khó khăn, sống xa gia đình nữa.

Hoa gật đầu. Lúc Hoa ra về, chị đi theo cô một đoạn đường rồi mới quay lại. Hoa đi chậm trên con đường gập ghềnh. Đến khúc cua, cô quay đầu nhìn. Người phụ nữ vẫn đứng đó. Về phòng, Hoa lấy tờ đơn xin chuyển công tác ra khỏi túi hồ sơ. Cô đặt nó trong ngăn kéo và rồi để nguyên.

***

Mùa đông năm ấy rét hơn mọi năm. Một số học sinh nghỉ học vì người lớn đi làm xa, không còn ai trông nom những đứa em còn nhỏ. Hoa lại cùng cán bộ bản đến từng nhà. Có nhà đóng cửa. Có nhà bố mẹ đi làm nương, trẻ con ở nhà tự chơi với nhau. Cô ghi lại từng trường hợp. Những việc ấy vốn chẳng có gì lớn lao nhưng làm mãi thành quen. Cô biết nhà nào có trẻ nhỏ, nhà nào đang khó khăn, nhà nào có người ốm. Có những buổi tối về đến nhà công vụ của trường, Hoa vừa mệt vừa đói nhưng vẫn ngồi soạn bài cho ngày hôm sau.

Một đêm, điện mất. Hoa thắp chiếc đèn pin đặt cạnh bàn, ánh sáng yếu ớt chỉ đủ soi một góc vở. Ngoài kia mưa rơi, cô đang chấm bài thì nghe tiếng gõ cửa. Là Mai, em đứng ngoài hiên, áo mưa ướt sũng. Hoa giật mình hỏi có chuyện gì. Mai nói mẹ em đau bụng, bố đi làm chưa về. Em không biết phải làm sao nên chạy đến tìm cô. Hoa mặc áo khoác, lấy đèn pin rồi theo em về nhà. Trời tối, đường trơn nhưng hai cô trò vẫn vừa đi vừa chạy. Đến nơi, cô thấy mẹ của Mai nằm trên giường, mặt tái đi. Hoa gọi thêm người trong bản rồi cùng đưa chị xuống trạm y tế.

Đêm đó, Hoa ở lại đến gần sáng. Khi mọi chuyện tạm ổn, Mai ngồi bên cửa, đầu tựa vào vai cô giáo ngủ lúc nào không biết. Hoa nhìn đứa trẻ rồi nghĩ đến tờ giấy chuyển công tác. Sáng hôm sau, Hoa trở về trường. Trên bàn vẫn là chồng vở hôm qua. Cô mở ngăn kéo, lấy tờ giấy ra. Lần này, cô gấp lại thật ngay ngắn rồi cất vào túi. Không lâu sau, Hoa nhận được điện thoại từ một cán bộ ở phòng giáo dục hỏi hồ sơ đã hoàn tất chưa. Không suy nghĩ nhiều, cô trả lời:

- Tôi xin ở lại…

***

5 năm sau, Hoa vẫn dạy ở ngôi trường ấy. Học trò cũ của cô nhiều em đã trưởng thành. Thỉnh thoảng, Hoa nhận được một cuộc gọi từ số máy lạ. “Cô còn nhớ em không?”, có người chỉ nói được một câu như vậy rồi cười. Hoa thường phải mất vài giây mới nhớ ra. Những đứa trẻ ngày nào giờ đã thành những chàng trai, cô gái. Có em lấy chồng, có em làm công nhân dưới xuôi, có em vẫn ở lại bản làm nương. Mỗi lần nghe học trò cũ kể chuyện, Hoa thấy thời gian như một con đường dài, đi qua rồi nhưng vẫn để lại dấu chân.

Một buổi chiều, Hoa một lần nữa nhận được tin mình có thể chuyển về trường dưới huyện. Dịp này, mẹ cô hay đau yếu. Em gái nhiều lần động viên chị nên về gần mẹ và các em, rồi còn lo chuyện lập gia đình. Hoa ngồi bên cửa sổ, nhìn khoảng sân trường. Bọn trẻ đang quét lá. Một cậu học trò lớp cuối cấp đến đưa cho cô một phong thư. Em nói mẹ bảo gửi cô, Hoa mở ra. Lá thư chỉ có vài dòng, chữ còn nguệch ngoạc. Người mẹ cảm ơn cô vì đã dạy con mình biết đọc, biết viết, biết rằng sau này nó có thể đi xa hơn khỏi ngọn núi này. Hoa đọc xong, gấp lá thư lại, trong lòng bâng khuâng.

Hoàng hôn buông rất chậm, cô nghĩ về chuyện trở về. Ngôi trường trên đỉnh núi giờ đã rộng rãi, khang trang hơn, học trò ngày một đông. Trường đã đón nhiều thầy, cô giáo trẻ. Những đứa trẻ cô từng dạy rồi cũng sẽ rời bản để tìm một con đường khác. Còn cô, sau từng ấy năm, cũng đã đến lúc nghĩ về mẹ, về mái nhà dưới xuôi. Nhưng lúc này, Hoa thấy con đường từ miền núi về miền xuôi không còn xa xôi, cách trở như những ngày đầu cô lên với lớp học giữa mây ngàn.

***

Hết giờ học, Hoa khóa cửa phòng học muộn hơn mọi người. Cô đi một vòng quanh sân, nhặt chiếc bút chì ai đó đánh rơi dưới gốc cây. Con đường xuống núi hôm ấy khô ráo. Hoa đứng bên cổng trường, nhìn những mái nhà thấp thoáng trong thung lũng, những đứa trẻ ríu rít chơi đùa. Ngày mai cô sẽ về xuôi. Hôm nay, cô muốn ôm trọn hình ảnh ngôi trường vào tầm mắt, vào trong trái tim mình. Ngôi trường vẫn vậy, những ô cửa sổ nhỏ, hàng cây trước sân rợp bóng mát, tiếng chim sâu lích chích...

Hoa mỉm cười. Có những nơi mình từng nghĩ chỉ ghé qua, đến lúc rời đi mới biết, một phần đời mình đã ở lại đó từ lâu.