Ngọn lửa từ nhà văn U100 Xuân Phượng

Nhà văn Xuân Phượng trong buổi ra mắt hồi ký Chân cứng đá mềm sáng 29/5. Ảnh: Hoàng Dũng

Đây không chỉ là một cuốn sách, mà là di sản ký ức sống động của một chứng nhân lịch sử. Hội trường Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh sáng 29/5 chật kín người trong buổi ra mắt Chân cứng đá mềm, cuốn hồi ký của “nhà văn trẻ” Xuân Phượng như cách mọi người vẫn thường yêu mến gọi bà.

Từ nguyên lãnh đạo thành phố, văn nghệ sĩ nổi tiếng đến những độc giả mến mộ đặc biệt bay từ Hà Nội vào từ sáng sớm chỉ để chung vui cùng tác giả. Ở độ tuổi thượng thượng thọ, bà vẫn vô cùng minh mẫn, giọng nói sang sảng khi chia sẻ kỷ niệm về những ngày tháng dấn thân nơi chiến trường khốc liệt trong tư cách nữ đạo diễn phim tài liệu duy nhất của Việt Nam ở thời điểm ấy.

Buổi ra mắt sách trở thành một cuộc giao lưu ý nghĩa giữa nhiều thế hệ, mà bà Xuân Phượng, như cách nói của TS. Nguyễn Thành Nam (Phó Chủ tịch HĐQT Đại học FPT), là một trong những con người của thế hệ Hồ Chí Minh - một thế hệ phải ra những quyết định khó khăn trong những thời điểm quan trọng với những nguồn lực vô cùng hạn chế, bởi vậy mà những bài học kinh nghiệm của thế hệ đó vẫn có sức lan tỏa trong thời đại hôm nay.

Từ tiểu thư đài các đến chiến trường khói lửa

Cuộc đời nhà văn Xuân Phượng là hành trình dài gắn liền với thăng trầm đất nước. Từ một cô tiểu thư đài các, bà bỏ nhung lụa để đi theo Cách mạng từ năm 16 tuổi, rồi lần lượt đảm nhận nhiều vai trò: bác sĩ, phóng viên chiến trường, đạo diễn phim tài liệu, người mang hội họa đương đại Việt Nam ra thế giới - và sau cùng, trở thành "nhà văn trẻ" khi tuổi đã ngoài 90.

Bước ngoặt dũng cảm nhất trong cuộc đời bà đến vào năm 37 tuổi, khi bà quyết định từ bỏ công việc ổn định tại Hà Nội để lao vào chiến trường. Khi ấy, bà kể lại, 2/3 bạn bè cho rằng bà "bị bom đạn ở bên Mỹ nên thần kinh lộn xộn rồi". Việc đổi nghề đồng nghĩa với việc chấp nhận mức lương khởi điểm ngang với người quét đường. Nhưng vì tận mắt chứng kiến sự khốc liệt của chiến tranh, bà mang trong mình khao khát cháy bỏng: chung vai chia sẻ với nỗi đau và sự anh hùng của người dân.

Quyết định sinh tử ấy không thể thành hiện thực nếu thiếu sự hậu thuẫn tuyệt đối từ gia đình. Bà nghẹn ngào nhớ lại lời động viên của cậu con trai tên Phước: "Đừng có lo má ơi. Nếu không có thịt thì mình ăn muối mè. Miễn là má làm được sự việc mà má mong muốn cho cuộc đời của má”. Cũng bởi điều đó mà trong buổi giới thiệu sách này, lần đầu tiên có sự tham gia của các con và em gái bà.

Để có được những thước phim lịch sử tố cáo chiến tranh, nữ đạo diễn Xuân Phượng đã đối mặt tử thần không biết bao lần - từng bị mảnh kính găm vào mặt, bị bom Mỹ vùi lấp dưới đất đá tại cầu Hiền Lương. Tinh thần không lùi bước ấy được gói gọn trong chính nhan đề tác phẩm: Chân cứng đá mềm.

Nhạc sĩ Trần Tiến hát tặng nhà văn Xuân Phượng tại buổi ra mắt cuốn Chân cứng đá mềm. Ảnh: Hoàng Dũng

Nhà văn Bích Ngân nhận định đây "chính là tuyên ngôn sống, là lời khẳng định rằng trước thời gian, trước tuổi tác, trước mọi nghịch cảnh, nếu lòng người đủ vững vàng, đôi chân đủ kiên định thì đá cứng cũng phải mềm”.

Cánh diều trên trang bìa cuốn sách - lấy cảm hứng từ những đứa trẻ học dưới địa đạo Vĩnh Linh (Quảng Trị) - chính là hình ảnh bà chọn để gửi gắm thông điệp của mình: "Cánh diều này tôi gọi là cánh diều mơ ước. Chân cứng đá mềm là ước mơ được sống tự do, được sống đàng hoàng - ước mơ rằng dù trong hoàn cảnh nào, người Việt Nam chúng ta cũng tỏ rõ nhân cách đặc biệt và xứng đáng của chúng ta”.

Di sản ký ức và hành trình chưa dừng lại

Với tài năng kể chuyện chân thực đến "nổi da gà", bộ ba hồi ký của nhà văn Xuân Phượng đã vượt khỏi ranh giới câu chuyện cá nhân để trở thành di sản ký ức của dân tộc. Tác phẩm được sự đón nhận nồng nhiệt từ độc giả khắp nơi. Nguyên Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Nên gửi lẵng hoa tươi cùng bức thư tay bày tỏ sự trân trọng: "Cô là tấm gương sáng về sự kiên trung, bất khuất và tài hoa". Ông cũng hóm hỉnh "đặt hàng" bà viết tiếp cuốn thứ tư.

Về giá trị nghệ thuật, nhà văn Đỗ Viết Nghiệm đánh giá: dù mang bản chất hồi ký phi hư cấu, tác phẩm lại có chất kể chuyện linh hoạt, mượt mà và logic không kém một cuốn tiểu thuyết, nhờ tác giả biết chắt lọc những sự kiện cốt lõi thay vì kể lể dông dài.

PGS.TS Bùi Thanh Truyền thì nhấn mạnh nét duyên nghệ thuật thú vị trong văn của bà: thủ pháp "giễu nhại" chính bản thân mình - điều có khi ở một người đã nếm trải đủ thăng trầm để có thể nhìn lại quá khứ bằng lăng kính hóm hỉnh.

Ít ai biết rằng hành trình để những trang hồi ký của nhà văn Xuân Phượng đến tay bạn đọc từng vấp phải một sự từ chối phũ phàng ngay lúc khởi đầu. Bà kể lại kỷ niệm tự tay mang hai thùng sách của cuốn đầu tiên Gánh gánh gồng gồng đến một công ty phát hành lớn, nhưng đã nhận về gáo nước lạnh: "Không ai đọc hồi ký đâu. Hồi ký chán lắm”. Nhưng bà không nản. Nhờ "hữu xạ tự nhiên hương" và sự ủng hộ của giới văn chương, tác phẩm nhanh chóng trở thành hiện tượng. Phó Giám đốc NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh Trần Đình Ba khẳng định các tác phẩm của bà đã trở thành di sản ký ức của dân tộc, với minh chứng là cuốn Gánh gánh gồng gồng tái bản tới 17 lần với gần 30.000 bản in - mở ra niềm tin vững chắc cho sự thành công của Chân cứng đá mềm.

Ở tuổi xế chiều, ngọn lửa nhiệt huyết của nhà văn Xuân Phượng chưa bao giờ tắt. Bà từng tâm sự với Tiến sĩ Nguyễn Thành Nam rằng nếu được trẻ lại tuổi 60, bà sẽ rủ các bạn trẻ "cùng đi một chuyến phượt hành hương về đất Quảng Trị, Vĩnh Linh anh hùng" để thấm thía cái giá của độc lập, tự do. Thông điệp bà muốn gửi đến thế hệ hôm nay thật giản dị mà sâu sắc: mong các bạn trẻ cố gắng hơn nữa, ước mơ nhiều hơn nữa, và thực hiện được điều quan trọng nhất trong cuộc đời, sống có ích cho xã hội.

Buổi ra mắt Chân cứng đá mềm đã vượt khỏi khuôn khổ một sự kiện văn học, trở thành bài học lớn về nhân cách và sức mạnh của lòng dũng cảm. Cuộc đời của người phụ nữ đã sắp trăm tuổi là một minh chứng rằng người ta có thể sống kiên cường mà vẫn giữ được sự bao dung - biết buông bỏ những muộn phiền như triết lý "thôi kệ... học một chữ buông, buông mình về cõi vô thường" mà nhạc sĩ Trần Tiến đã lặn lội từ Vũng Tàu lên hát tặng bà tại khán phòng.

Nụ cười ấm áp, tinh thần lạc quan và ngọn lửa đam mê bất diệt của nhà văn U100 Xuân Phượng chắc chắn sẽ là nguồn động lực dẫn lối cho những thế hệ hôm nay vững tin bước tiếp trên con đường họ đã chọn dấn thân.

Dưới đây là nguyên văn bức thư tay của nguyên Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Nên gửi nhà văn Xuân Phượng, được nhà báo Lương Bích Ngọc thay mặt đọc tại buổi giao lưu:

Kính gửi cô Xuân Phượng.

Con vô cùng vui sướng khi Chân cứng đá mềm - cuốn sách thứ ba của cô chính thức ra mắt.

Từ Gánh gánh gồng gồng qua Khắc đi khắc đến, đến Chân cứng đá mềm, con càng thêm trân quý sức sống mãnh liệt, tình yêu tha thiết, tấm lòng thủy chung son sắt với ngòi bút vượt thời gian của cô.

Cô là tấm gương sáng về sự kiên trung, bất khuất và tài hoa. Con tin rằng đó không chỉ là cảm xúc của riêng con mà là của nhiều người đã đọc, biết và hiểu về cô.

Con chúc mừng cô nhân ngày ra mắt tác phẩm mới, con tha thiết mong chờ và "đặt hàng" cô cuốn sách thứ tư trăm năm một hành trình, là hành trình đẹp đẽ của cuộc đời người phụ nữ mà con tin rằng sẽ rất nhiều cung bậc cảm xúc và ý nghĩa.

Kính chúc cô luôn mạnh khỏe, bình an và tràn đầy năng lượng, cảm hứng để tiếp tục nhả tơ.

Con Nguyễn Văn Nên.