Ngôn ngữ và lá phiếu

ĐBP - 99,96% cử tri tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp, nhiệm kỳ 2026 - 2031, đưa Điện Biên vào nhóm 5 tỉnh, thành phố có tỷ lệ cử tri bầu cử cao nhất cả nước. Đây cũng là tỷ lệ lớn nhất tỉnh đạt được qua các kỳ bầu cử. Đằng sau con số ấy là hành trình đưa thông tin bầu cử vượt qua những rào cản về ngôn ngữ, chữ viết ở vùng cao, biên giới - nơi còn nhiều cử tri không biết chữ và tiếng phổ thông. Từ những cuộc họp bản, buổi tuyên truyền trên loa phát thanh, dưới hiên nhà sàn đến những buổi làm việc trên nương, khi đêm xuống… đội ngũ bí thư chi bộ, trưởng bản đã trở thành cầu nối đặc biệt, chuyển ngữ nội dung bầu cử từ tiếng phổ thông sang tiếng mẹ đẻ, giúp cử tri hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình, góp phần làm nên thành công cuộc bầu cử.

Kỳ 1: Khi tiếng phổ thông trở thành rào cản

Điện Biên có 19 dân tộc, đồng bào dân tộc thiểu số hơn 83% dân số. Dân tộc Mông trên 38%, Thái gần 36%, Khơ Mú 3,3%... Tại nhiều bản vùng cao, một bộ phận người dân, nhất là người lớn tuổi không biết chữ, tiếng phổ thông; có bản tỷ lệ này chiếm tới 20% dân số. Vì vậy, tiếng mẹ đẻ là phương tiện giao tiếp chủ yếu trong đời sống thường nhật. Khác biệt ngôn ngữ ảnh hưởng không nhỏ đến việc triển khai và tiếp cận chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước. Điều này bộc lộ rõ trong quá trình triển khai cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp, nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Bí thư Chi bộ bản Kép (nay là bản Hột) Quàng Văn Viện (thứ 4 từ phải sang), xã Sáng Nhè tuyên truyền bầu cử cho người dân Phù Lá.

Khoảng trống ngôn ngữ

Bản Huổi Tao, xã Pu Nhi có 177 hộ dân, với hơn 700 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Mông và Thái. Dù chỉ cách trung tâm tỉnh (phường Điện Biên Phủ) khoảng 15km, nhưng nơi đây vẫn còn nhiều người chưa biết chữ, không biết nói tiếng phổ thông. Bà Lò Thị Pâng năm nay hơn 70 tuổi, là trường hợp như vậy. Không biết chữ, không nói và không hiểu được tiếng phổ thông, bà gặp nhiều khó khăn khi tiếp nhận thông tin liên quan chủ trương, chính sách. Mỗi khi có cuộc họp bản hoặc cán bộ đến tuyên truyền, bà thường “đứng ngoài cuộc” hoặc phải nhờ người giải thích lại bằng tiếng Thái.

Theo anh Quàng Văn Đức, Trưởng bản Huổi Tao, trong hơn 700 nhân khẩu của bản, hiện có khoảng 50 người không biết viết, nói tiếng phổ thông và khoảng 40 người có thể nghe được nhưng không thành thạo. Khác biệt về ngôn ngữ, chữ viết khiến người dân gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày và tạo ra khoảng trống trong tiếp cận thông tin, nhất là những thông tin liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của mỗi người dân.

Tình trạng khác biệt ngôn ngữ cũng hiện hữu ở bản Pá Chả, xã Mường Pồn, nơi có 84 hộ dân, 421 nhân khẩu, với 100% là đồng bào dân tộc Mông. Anh Hờ A Cờ, Trưởng bản Pá Chả cho biết, bản cách trung tâm xã gần 35km, giáp biên giới Lào; đời sống người dân khó khăn, không phải ai cũng thành thạo tiếng phổ thông. Cả bản hiện có khoảng 20% dân số không biết chữ và nghe, nói tiếng phổ thông. Vì vậy, trong các cuộc họp bản, cùng với việc tuyên truyền bằng tiếng phổ thông, cán bộ phải giải thích, trao đổi lại bằng tiếng Mông.

Anh Vàng A Sử, bản Pá Chả năm nay 45 tuổi nhưng không biết chữ, tiếng phổ thông. Với anh, những tờ giấy thông báo hay tài liệu đều không thể tự đọc, anh phải nhờ người biết chữ đọc, giải thích lại bằng tiếng mẹ đẻ. Những nội dung liên quan đến chính sách, chế độ, thủ tục hành chính vì thế cũng không thể tự mình tiếp cận. Trường hợp anh Sử cho thấy, rào cản không chỉ nằm ở việc không thể đọc, viết mà kéo theo sự phụ thuộc trong tiếp nhận thông tin.

Không riêng bản Huổi Tao hay Pá Chả, ở nhiều địa bàn vùng cao, biên giới của Điện Biên, tình trạng người dân mù chữ vẫn phổ biến. Tại bản Phù Lồng, xã Pu Nhi, khoảng 20% trong tổng số 920 nhân khẩu chưa biết chữ, tiếng phổ thông; bản Từ Xa, xã Na Son có khoảng 15% trong hơn 1.000 nhân khẩu; tại bản Phìn Hồ, xã Si Pa Phìn, khoảng 30% trong tổng số hơn 1.000 nhân khẩu chưa biết chữ hoặc hạn chế trong sử dụng tiếng phổ thông...

Những con số ấy cho thấy khoảng cách về ngôn ngữ và chữ viết vẫn hiện hữu trong đời sống của một bộ phận người dân ở vùng cao, nhất là trong đồng bào dân tộc Mông, Khơ Mú, Phù Lá... Thống kê cho thấy, năm 2020, toàn tỉnh còn gần 20% dân số trong độ tuổi 15 - 60 chưa đạt chuẩn biết chữ mức độ 2 (là người chưa hoàn thành chương trình xóa mù chữ hoặc chương trình giáo dục tiểu học); đến năm 2025, tỷ lệ này giảm nhưng vẫn còn hơn 10%. Tỷ lệ dân số từ 15 - 18 tuổi học THPT và tương đương đạt 70,7% năm 2021 và 77,9% đầu năm 2025.

Công tác xóa mù chữ, phổ cập giáo dục trên địa bàn tỉnh thời gian qua đã đạt nhiều kết quả, nhưng ở những bản vùng cao, việc đọc, viết và sử dụng tiếng phổ thông vẫn là khoảng trống cần được lấp đầy. Khi người dân chưa thể tự đọc một văn bản, chưa nghe hiểu đầy đủ những điều cán bộ tuyên truyền, thì việc đưa chủ trương, chính sách đến cơ sở chưa thể trọn vẹn.

Con chữ “hạn chế” quyền cử tri

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp, nhiệm kỳ 2026 - 2031 là dịp để cử tri thực hiện quyền làm chủ, trực tiếp bầu ra những người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình. Để mỗi lá phiếu phát huy hiệu quả, thông tin về cuộc bầu cử, người ứng cử phải đến được với từng cử tri. Tuy nhiên, một bộ phận người dân còn hạn chế về ngôn ngữ phổ thông đã trở thành rào cản trong tiếp nhận thông tin, tác động không nhỏ đến công tác tuyên truyền và bầu cử.

Tại bản Từ Xa, xã Na Son, bà Sùng Thị Dợ (sinh năm 1949) và con gái Ly Thị Mỵ (sinh năm 1971) đều không biết chữ, không biết tiếng phổ thông. Với gia đình bà, những bài tuyên truyền, tài liệu liên quan đến bầu cử không thể tự đọc, tự tìm hiểu. Anh Vừ A Chứ, Trưởng bản Từ Xa chia sẻ, gia đình bà Dợ chỉ có hai mẹ con, quanh năm làm nương, lại không biết chữ và tiếng phổ thông nên trước đây hầu như không nắm được thông tin về bầu cử. Chỉ khi cán bộ đến tận nhà, tuyên truyền, giải thích bằng tiếng Mông, mẹ con bà Dợ mới biết ngày bầu cử, địa điểm bỏ phiếu, những người ứng cử cũng như quyền và nghĩa vụ của mình.

Trường hợp mẹ con bà Dợ cho thấy, thông tin được phát đi chưa đồng nghĩa với việc người dân đã tiếp nhận và hiểu được thông tin. Để đảm bảo cử tri hiểu quyền và nghĩa vụ mình, Ủy ban Bầu cử tỉnh Điện Biên đã chỉ đạo các cơ quan, đơn vị, địa phương đẩy mạnh công tác tuyên truyền; trong đó, yêu cầu xây dựng tài liệu song ngữ (tiếng Việt và tiếng Mông, Thái). Tuy nhiên, bên cạnh dân tộc Mông, Thái chiếm số đông, vẫn còn những cộng đồng dân tộc rất ít người (La Hủ, Xinh Mun, Phù Lá, Lào...) với hệ ngôn ngữ, chữ viết riêng; trong khi đó khả năng sử dụng tiếng phổ thông của một bộ phận cử tri các dân tộc này còn hạn chế.

Phù Lá là một trong những dân tộc ít người trên địa bàn tỉnh (toàn tỉnh có gần 200 người), có tiếng nói riêng, sinh sống chủ yếu tại xã Sáng Nhè và Pú Nhung; riêng xã Sáng Nhè có 149 người. Tại thôn Nà Sa, xã Sáng Nhè, bà Lý Thị Thương cho biết, người Phù Lá sống xen cư với người Mông nên có thể hiểu đôi chút tiếng Mông, song không phải ai cũng sử dụng thành thạo tiếng Mông, nhất là tiếng phổ thông. Vì vậy, khi thông tin bầu cử tuyên truyền bằng tiếng phổ thông hoặc tiếng Mông, một bộ phận người dân vẫn khó tiếp nhận đầy đủ.

Thực tế đó cho thấy, với người không biết chữ, không hiểu tiếng phổ thông, thông tin được niêm yết hay phát đến bản chưa chắc đã đến được với họ. Tờ danh sách ứng cử viên có thể hiện diện trước mắt nhưng họ không thể tự đọc, tìm hiểu; tài liệu tuyên truyền cũng khó phát huy hiệu quả. Khi con chữ và ngôn ngữ trở thành trở ngại, khả năng chủ động tiếp cận thông tin bị thu hẹp, khiến người dân phụ thuộc nhiều hơn vào cán bộ, trưởng bản hoặc người thân giải thích.

Theo ông Trần Hải Hà, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở đã chỉ đạo đẩy mạnh công tác tuyên truyền về bầu cử thông qua nhiều hình thức như văn bản, tài liệu, danh sách người ứng cử, pa nô, áp phích hay trên thông tin đại chúng. Đặc biệt, đã biên dịch 1.300 nội dung tuyên truyền về bầu cử sang tiếng Mông, Thái để bà con dễ tiếp cận. Tuy nhiên, tại một số bản vùng sâu, vùng xa, việc tiếp cận thông tin bầu cử vẫn gặp nhiều khó khăn, nhất là đối với người già, người không biết chữ, tiếng phổ thông.

Rào cản ngôn ngữ không phải không thể vượt qua. Ở cơ sở, những bí thư chi bộ, trưởng bản đã làm một công việc đặc biệt: Đưa thông tin từ chính quyền đến người dân bằng ngôn ngữ họ có thể hiểu, đồng thời chuyển những tâm tư, nguyện vọng từ thôn, bản đến cấp có thẩm quyền. Họ chính là “cầu nối” để thông tin bầu cử không dừng lại trên giấy, mà thực sự đến được với từng cử tri hiểu và lựa chọn.