Người 'cứu rỗi' đồng hồ tháp chuông ở Bỉ

Benoit Mathieu, nghệ nhân đồng hồ tháp chuông kiêm kỹ sư bảo trì công nghiệp. Ảnh: Y.P.T

Với nhiều người, đó chỉ là những khối kim loại nặng nề, phủ bụi. Nhưng với Benoit Mathieu, một cư dân ở thành phố Mons của Bỉ, chúng là những báu vật sống, mang theo ký ức và dấu ấn của những nghệ nhân đã khuất từ lâu.

Benoit Mathieu là một thợ đồng hồ tháp chuông - một nghề hiếm hoi đến mức ngày nay chỉ còn vài người theo đuổi. Ông không sống hoàn toàn bằng nghề này. Ban ngày, ông làm việc trong lĩnh vực bảo trì công nghiệp. Khi trở về nhà, trong không gian chật kín đồng hồ và máy móc cổ, ông lại trở thành người “cứu rỗi” cho những bộ máy tưởng chừng đã bị lãng quên.

Trong căn nhà của ông, đồng hồ hiện diện ở khắp mọi nơi: từ gara, gác mái cho đến phòng khách, phòng ăn, thậm chí cả bàn ăn sáng. Có chiếc đã trải qua vài thế kỷ, có chiếc chỉ vừa thoát khỏi số phận trở thành sắt vụn. Mỗi bộ máy đều gắn với một câu chuyện, và với Benoit Mathieu, không món nào là vô tri.

Ông chậm rãi chỉ vào một bộ máy lớn gần một mét khối, kể lại hành trình cứu nó khỏi đống đổ nát của một nhà thờ vừa bị phá dỡ. Ông nói, giọng vẫn pha chút tiếc nuối: “Tôi để mắt đến nó suốt hai năm. Tôi đã cố gắng xin lại, nhưng không ai quan tâm. Khi nhà thờ bị dỡ bỏ, tôi và con trai phải tự tay mang nó về từ đống gạch đá”.

Không phải lúc nào di sản cũng được trân trọng. Đôi khi vì thờ ơ, đôi khi vì thiếu hiểu biết, và thường là cả hai. Nhiều bộ máy đồng hồ cổ, ngay khi được hạ xuống khỏi tháp chuông, đã chấm dứt cuộc đời mình ở bãi phế liệu.

Những câu chuyện như vậy không hề hiếm trong “bộ sưu tập” của Benoit Mathieu. Có bộ máy từ thế kỷ XVII được một người bạn, vốn là nhà sưu tập, trao lại với mong muốn giữ trọn vẹn di sản. Có chiếc ông tìm thấy ở chợ đồ cũ. Có chiếc khác được báo tin khi đang nằm lăn lóc ở bãi rác. Mỗi lần nhắc đến, ánh mắt ông lại sáng lên, như thể đang giới thiệu một tác phẩm nghệ thuật vừa được giải cứu.

Không chỉ là người phục hồi, Benoit Mathieu còn là một nhà sưu tập không biết mệt. Ông say mê cả những chiếc đồng hồ treo tường lẫn các loại máy móc cổ dùng trong nghề. Khi thiếu chi tiết, ông tự chế tạo bánh răng, trục quay, những bộ phận mà ngày nay không còn được sản xuất. Vì thế, ông cũng miệt mài săn tìm các máy công cụ cũ, có khi phải vượt hàng trăm cây số, lặn lội tới tận vùng Savoie (Pháp) để đưa về một món đồ hiếm từ tay những người thợ đã nghỉ hưu.

Con đường đến với nghề thợ đồng hồ tháp chuông của ông không được định sẵn. Những năm còn học nghề tại Namur, Benoît từng phân vân giữa nghề mộc và nghề đồng hồ. Cuối cùng, niềm đam mê cơ khí đã thắng. Một chiếc đồng hồ mua ở buổi đấu giá để thực hành đã mở ra chuỗi duyên ngầm: người này nhờ sửa, người kia giới thiệu thêm, rồi dần dần, xưởng nhỏ của ông hình thành. Với bản tính hiếu kỳ và thích thử thách, ông nhận lời sửa một chiếc đồng hồ trên tháp chuông, rồi chiếc thứ hai, chiếc thứ ba. Từ đó, ông gắn bó với những bộ máy nằm cao trên các mái nhà cổ.

Ở tuổi 55, Benoit Mathieu đã thực hiện khoảng 50 dự án phục hồi đồng hồ tháp chuông. Con số ấy, theo ông, vừa nhiều lại vừa ít. Nhiều bộ máy cơ khí đã bị thay thế bằng đồng hồ điện. Quan trọng hơn, việc phục hồi luôn là bài toán kinh phí. Không phải giáo xứ hay ban quản lý nào cũng đủ nguồn lực để thực hiện một công trình kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm. Chính vì vậy, ông chỉ xem đây là nghề tay trái.

Ông thẳng thắn: “Rất khó để sống bằng nghề này. Nhu cầu không nhiều, đồng hồ cổ không còn phổ biến, và nếu tính tiền công theo giờ như những nghề khác thì chi phí sẽ trở nên quá lớn”. Với ông, đam mê đã vượt lên trên mọi tính toán.

Đam mê ấy cũng không ít rủi ro. Một tai nạn trong tháp chuông gần đây khiến ông bị gãy xương, xẹp đốt sống, phải nằm bất động nhiều tháng. Tháp chuông là môi trường khắc nghiệt: đầy phân chim, lạnh buốt vào mùa đông, nóng hầm hập vào mùa hè, trong khi những bộ máy nặng hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilôgam phải được tháo dỡ cẩn trọng. Thế nhưng, mỗi lần leo lên cao, đối diện với bộ máy cũ kỹ đang chờ được hồi sinh, ông lại thấy niềm vui khó tả.

Bởi với Benoit Mathieu, mỗi chiếc đồng hồ là một thế giới riêng. Dù cùng dựa trên nguyên lý cơ học của các quả tạ và bánh răng, nhưng mỗi bộ máy đều mang dấu ấn cá nhân của người thợ xưa, được thiết kế để đáp ứng những yêu cầu cụ thể tại từng địa điểm. Có những bộ máy có niên đại từ thời Gothic, có chiếc giữ nguyên trạng, có chiếc đã trải qua nhiều lần biến đổi. Người phục hồi phải thấu hiểu được tư duy và bàn tay của người đi trước.

Trong căn phòng chất đầy “báu vật”, ông giới thiệu từng bộ máy như những người bạn cũ. Có chiếc mang chữ ký Lechat với dòng khắc “Villers-2-Eglises”. Có chiếc xuất xưởng từ Hubert Sarton, thợ đồng hồ thế kỷ XIX, nay có tác phẩm được trưng bày tại bảo tàng Grand Curtius ở Lìege.

Và còn chiếc đồng hồ tháp chuông Mons – bộ máy nặng vài tấn, ba thế kỷ tuổi đời, đã được đưa trở lại vị trí cũ sau nhiều tháng phục hồi cùng các chuyên gia di sản. Ông Benoit Mathieu kể lại việc nhận được lời khen từ cựu Thủ tướng Bỉ Elio Di Rupo với nụ cười kín đáo, rồi nói thêm rằng ông cũng hạnh phúc không kém khi thấy niềm vui của một cụ bà đến nhận lại chiếc đồng hồ gia đình được ông tận tâm sửa chữa.

Từ tiếng Latinh trung cổ “campana”, nghĩa là chiếc chuông, thuật ngữ “campanaire” ra đời, gắn với cả một thế giới di sản gồm chuông, dàn chuông và đồng hồ tháp. Dù từng có thời gian vắng bóng trong từ điển, khái niệm này đang dần trở lại, song hành với sự quan tâm ngày càng lớn dành cho những di sản tưởng chừng đã bị thời gian lãng quên.

Giữa những chuyển động ồn ào của thời đại số, Benoit Mathieu vẫn lặng lẽ leo lên các tháp chuông, lắng nghe tiếng kim loại cổ xưa cựa mình. Trong đôi tay ông, thời gian không chỉ được sửa chữa, mà còn được gìn giữ.

Hương Giang (P/v TTXVN tại Bỉ)