Người dân có quyền từ chối hoặc yêu cầu chấm dứt hòa giải?

Hòa giải chỉ được tiến hành khi các bên đồng ý

Trong thực tế, khi phát sinh mâu thuẫn tại cộng đồng dân cư, hòa giải viên có thể chủ động tiếp xúc, tìm hiểu nguyên nhân và vận động các bên cùng trao đổi để tìm phương án giải quyết. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào người trong cuộc cũng sẵn sàng tham gia hoặc muốn tiếp tục hòa giải.

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 quy định rõ các bên có quyền đồng ý hoặc từ chối hòa giải; yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt hòa giải. Quy định này gắn với nguyên tắc xuyên suốt của hoạt động hòa giải là tôn trọng sự tự nguyện của các bên, không bắt buộc, áp đặt; đồng thời bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, có lý, có tình.

Như vậy, hòa giải viên có thể giải thích, phân tích, vận động và thuyết phục, nhưng không được ép buộc một bên phải tham gia hòa giải hoặc phải chấp nhận phương án giải quyết do người khác đưa ra.

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 quy định các bên có quyền đồng ý hoặc từ chối hòa giải. Ảnh minh họa

Luật cũng xác định vụ việc thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở chỉ được tiến hành khi có sự đồng ý của các bên. Việc hòa giải có thể xuất phát từ yêu cầu của một bên hoặc các bên, đề xuất của hòa giải viên hay đề nghị của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan, nhưng trong mọi trường hợp vẫn phải tôn trọng ý chí của người tham gia.

Không chỉ có quyền từ chối hòa giải, người dân còn có thể lựa chọn, đề xuất hoặc đề nghị thay đổi hòa giải viên, người được mời tham gia hòa giải và người phiên dịch; lựa chọn hình thức, địa điểm, thời gian hòa giải; yêu cầu hòa giải công khai hoặc không công khai và tự quyết định nội dung hòa giải.

Theo luật sư Hồ Minh Khánh, Hãng luật MKLaw (Đoàn Luật sư thành phố Đà Nẵng), điều quan trọng là hòa giải phải dựa trên sự tự nguyện, khách quan và tuân thủ pháp luật. Không thể vì mục tiêu hòa giải thành mà thuyết phục một bên từ bỏ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc sử dụng tình cảm, phong tục hay sức ép cộng đồng để thay thế các quy định pháp luật. Chỉ khi sự đồng thuận được hình thành một cách tự nguyện thì kết quả hòa giải mới thực sự có ý nghĩa.

Yêu cầu chấm dứt hòa giải, vụ việc được xử lý thế nào?

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 cũng quy định cụ thể các trường hợp kết thúc hòa giải.

Theo đó, hòa giải kết thúc khi các bên đạt được thỏa thuận. Trường hợp hòa giải không thành, quá trình hòa giải cũng kết thúc khi một bên hoặc các bên yêu cầu chấm dứt, hoặc khi hòa giải viên nhận thấy các bên không đạt được thỏa thuận và việc tiếp tục hòa giải không thể mang lại kết quả.

Như vậy, nếu một bên hoặc các bên yêu cầu chấm dứt, việc hòa giải sẽ kết thúc theo quy định. Trường hợp chỉ yêu cầu tạm dừng cần được phân biệt với chấm dứt, bởi đây là hai quyền khác nhau của người tham gia hòa giải.

Đáng chú ý, trong trường hợp hòa giải viên quyết định kết thúc do các bên không đạt được thỏa thuận và việc tiếp tục hòa giải không còn khả năng mang lại kết quả, các bên vẫn có quyền yêu cầu tiếp tục hòa giải hoặc đề nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền giải quyết theo quy định pháp luật.

Điều này cho thấy hòa giải không thành không đồng nghĩa người dân mất quyền tiếp tục bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình bằng các phương thức khác.

Người tham gia cũng có quyền yêu cầu hòa giải viên lập văn bản về kết quả hòa giải sau khi kết thúc; trường hợp hòa giải thành, có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền công nhận kết quả theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Luật sư Hồ Minh Khánh lưu ý, cần phân biệt giữa việc các bên hòa giải thành và việc kết quả hòa giải thành được Tòa án công nhận. Không phải mọi văn bản hòa giải thành đều đương nhiên có giá trị như một quyết định của Tòa án; việc công nhận phải đáp ứng các điều kiện, trình tự và thủ tục theo quy định pháp luật.

Bên cạnh các quyền được pháp luật bảo đảm, người tham gia hòa giải cũng có trách nhiệm trình bày đúng sự thật, cung cấp thông tin, tài liệu liên quan; tôn trọng hòa giải viên và những người tham gia; không gây ảnh hưởng đến an ninh, trật tự trong quá trình hòa giải. Khi đã hòa giải thành, các bên có trách nhiệm thực hiện thỏa thuận.

Vì vậy, nguyên tắc tự nguyện không đồng nghĩa người dân có thể lợi dụng hoạt động hòa giải để trì hoãn hoặc trốn tránh nghĩa vụ pháp lý.

Đối với hòa giải viên, khi một bên chưa sẵn sàng tham gia, cần tôn trọng ý chí của họ, giải thích rõ mục đích, ý nghĩa và quyền của người tham gia thay vì đặt nặng yêu cầu phải hòa giải thành.

Luật sư Hồ Minh Khánh nhấn mạnh, một cuộc hòa giải thành công không đơn thuần là việc các bên đồng ý với nhau, mà sự đồng thuận đó phải được hình thành trên cơ sở tự nguyện, đúng pháp luật và có khả năng thực hiện trong thực tế.