Luật Hòa giải ở cơ sở 2026 hướng đến mô hình hòa giải chuyên nghiệp

Luật Hòa giải ở cơ sở 2026 hướng đến một mô hình hòa giải chuyên nghiệp. Ảnh minh họa

Ngăn ngừa mâu thuẫn nhỏ phát triển thành xung đột lớn

Luật Hòa giải ở cơ sở số 16/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 24-8-2026, gồm 5 chương, 35 điều, có hiệu lực từ ngày 1-3-2027. Theo tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Luật mới được ban hành nhằm hoàn thiện cơ chế hòa giải, đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức chính quyền địa phương, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng giải quyết mâu thuẫn từ cơ sở.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, hòa giải ở cơ sở có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống xã hội Việt Nam hiện nay. Đây là một phương thức giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cộng đồng dân cư, dựa trên sự tự nguyện, thiện chí, tinh thần tôn trọng lẫn nhau và tuân thủ pháp luật.

Giá trị của hòa giải không chỉ nằm ở việc giải quyết một vụ việc cụ thể, mà còn ở khả năng ngăn ngừa mâu thuẫn nhỏ phát triển thành xung đột lớn, hạn chế những tổn thương về tình cảm, tài sản và các mối quan hệ xã hội.

Trong thực tế, nhiều tranh chấp bắt nguồn từ những vấn đề tưởng như rất nhỏ: ranh giới đất đai, lối đi chung, tiếng ồn, cây cối, thoát nước, vay mượn tiền bạc, quan hệ gia đình hoặc những bất đồng trong sinh hoạt cộng đồng. Nếu các bên không được lắng nghe, không có người đủ uy tín giúp tháo gỡ, mâu thuẫn có thể kéo dài, dẫn đến khiếu kiện, thậm chí phát sinh hành vi vi phạm pháp luật.

Hòa giải ở cơ sở tạo ra một không gian để các bên đối thoại, trình bày quan điểm, hiểu rõ quyền, lợi ích hợp pháp của nhau, từ đó tự nguyện tìm kiếm giải pháp phù hợp. Cách giải quyết này có ưu điểm là gần dân, sát thực tiễn, linh hoạt, ít gây đối đầu hơn so với việc đưa mọi bất đồng ra cơ quan tài phán.

“Giá trị sâu sắc nhất của hòa giải ở cơ sở là giải quyết mâu thuẫn nhưng không làm đứt gãy tình cảm; bảo vệ quyền lợi nhưng vẫn tạo cơ hội để con người tôn trọng, cảm thông và tiếp tục chung sống với nhau. Đây cũng là cách phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của người Việt Nam, như tình làng nghĩa xóm, tinh thần tương thân tương ái, sự bao dung, lòng vị tha, ý thức giữ gìn sự hòa thuận trong gia đình, dòng họ, cộng đồng.

Tuy nhiên, tình cảm và truyền thống phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật. Hòa giải không đồng nghĩa với việc bỏ qua hành vi vi phạm, ép buộc người yếu thế nhẫn nhịn hoặc hy sinh quyền lợi chính đáng để giữ thể diện cho cộng đồng”, tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường. Ảnh: NVCC

Những điểm mới

Theo tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Luật Hòa giải ở cơ sở 2026 có nhiều điểm mới nổi bật. Thứ nhất, tăng cường bảo mật thông tin trong quá trình hòa giải. Điều 5 quy định riêng về bảo mật thông tin. Hòa giải viên, các bên, người được mời tham gia hòa giải và những người có liên quan có trách nhiệm bảo vệ thông tin thuộc phạm vi luật định, bao gồm thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình và bí mật kinh doanh. Việc ghi chép, ghi âm, ghi hình trong quá trình hòa giải cũng được đặt dưới những điều kiện cụ thể.

Quy định này có ý nghĩa đặc biệt trong các vụ việc liên quan đến mâu thuẫn gia đình, tài sản, quan hệ hôn nhân, danh dự và đời sống riêng tư. Khi thông tin được bảo vệ, các bên có thêm cơ sở để tin tưởng, thẳng thắn trình bày vấn đề và tham gia hòa giải.

Thứ hai, hoàn thiện tiêu chuẩn và cơ chế lựa chọn hòa giải viên. Điều 8 quy định cụ thể hơn về tiêu chuẩn hòa giải viên, trong đó nhấn mạnh phẩm chất đạo đức, uy tín trong cộng đồng, khả năng vận động, thuyết phục nhân dân và hiểu biết pháp luật. Luật cũng bổ sung hình thức biểu quyết trực tuyến trong việc bầu hòa giải viên, tổ trưởng tổ hòa giải; đồng thời quy định cơ chế chỉ định trong một số trường hợp không thể bầu đủ số lượng hoặc bảo đảm thành phần theo quy định. Đây là hướng tiếp cận hợp lý, bởi hòa giải viên không chỉ cần được cộng đồng tín nhiệm mà còn phải có năng lực xử lý tình huống, biết lắng nghe, phân tích pháp luật và bảo đảm tính khách quan.

Thứ ba, mở rộng hình thức hòa giải, thích ứng với chuyển đổi số. Luật cho phép tiến hành hòa giải trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp trực tiếp với trực tuyến. Quy định này tạo thuận lợi cho những người ở xa, người gặp khó khăn trong đi lại hoặc những trường hợp cần tổ chức đối thoại linh hoạt. Luật cũng đặt ra yêu cầu hỗ trợ phù hợp đối với người khuyết tật và bảo đảm điều kiện sử dụng ngôn ngữ của các bên theo quy định.

Thứ tư, nâng cao cơ chế bảo đảm nguồn lực cho công tác hòa giải. Theo Điều 7, nhà nước bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở từ ngân sách nhà nước; ngân sách trung ương hỗ trợ những địa phương chưa cân đối được ngân sách theo quy định. Luật đồng thời khuyến khích các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân đóng góp nguồn lực hợp pháp. Điều này thể hiện sự chuyển biến quan trọng về nhận thức: hòa giải ở cơ sở không chỉ là công việc vận động mang tính phong trào, mà là một hoạt động cần có nguồn lực, điều kiện thực hiện và trách nhiệm tổ chức rõ ràng.

Thứ năm, tăng cường trách nhiệm thực hiện thỏa thuận hòa giải thành. Điều 30 quy định trách nhiệm của các bên trong việc thực hiện thỏa thuận hòa giải thành, đồng thời ghi nhận khả năng yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành theo pháp luật về tố tụng dân sự. Điều 31 quy định trách nhiệm theo dõi, đôn đốc việc thực hiện thỏa thuận của hòa giải viên.

Quy định này góp phần khắc phục tình trạng hòa giải thành trên giấy nhưng không được thực hiện trên thực tế. Dù vậy, cần lưu ý rằng không phải mọi biên bản hòa giải thành đều mặc nhiên có hiệu lực như một bản án hoặc quyết định có thể thi hành ngay; việc công nhận và hệ quả pháp lý phải tuân thủ quy định tố tụng dân sự tương ứng.