Người dân Trung Quốc không biết xử lý “núi rác” pin xe điện như thế nào

Theo CCTV ngày 6/9, đến 2030 dự kiến Trung Quốc sẽ phải đối mặt với lượng pin động lực phế thải 1 triệu tấn/năm. Ảnh: Thepaper.

Sau nhiều năm dẫn đầu thế giới về sản xuất và tiêu thụ xe năng lượng mới, Trung Quốc giờ phải giải quyết mặt trái của thành công: hàng loạt bộ pin bắt đầu hết vòng đời.

Theo CCTV, Trung Quốc sắp bước vào giai đoạn pin động lực nghỉ hưu trên quy mô lớn. Đến năm 2030, lượng pin động lực phế thải phát sinh trong một năm được dự báo vượt 1 triệu tấn.

Đây không chỉ là bài toán về rác thải. Pin xe điện chứa nhiều vật liệu có giá trị như lithium, nickel, cobalt, manganese, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ và ô nhiễm nếu bị tháo dỡ, vận chuyển hoặc xử lý không đúng quy trình.

Vì vậy, Trung Quốc đang nhanh chóng xây dựng một hệ thống mới nhằm kiểm soát toàn bộ vòng đời của pin, từ lúc sản xuất cho tới khi chiếc xe bị loại bỏ.

Dây chuyền tháo dỡ, xử lý pin hiện đại ở Thượng Hải. Ảnh: Xinmin.

Làn sóng pin "nghỉ hưu"

Pin lithium-ion trên ô tô điện không đột ngột trở thành rác sau một ngày. Theo thời gian, dung lượng và khả năng sạc-xả suy giảm dần. Khi không còn đáp ứng yêu cầu vận hành của xe, bộ pin phải được thay thế hoặc loại bỏ. Đây chính là thời điểm Trung Quốc bắt đầu đối mặt với quy mô pin phế thải ngày càng lớn.

CCTV dẫn lời các chuyên gia cho biết một trong những vấn đề hiện nay là nhiều chủ xe không biết phải đưa pin cũ đi đâu. Khảo sát của truyền thông Trung Quốc cho thấy khoảng 45% người tiêu dùng không biết tìm đơn vị nào để thu hồi pin hết hạn. Trong khi đó, mạng lưới thu gom chính thức chưa phát triển tương xứng.

Hậu quả là một phần pin cũ có nguy cơ đi vào các kênh thu gom không chính thức. Giá trị của những bộ pin này chính là nguyên nhân khiến chúng hấp dẫn đối với các cơ sở nhỏ. Pin cũ vẫn chứa lithium, nickel, cobalt, manganese và nhiều kim loại có giá trị khác. Nếu được xử lý bằng công nghệ phù hợp, những vật liệu này có thể quay trở lại chuỗi sản xuất pin mới. Nhưng nếu bị tháo dỡ bằng phương pháp thủ công, nguy cơ lại hoàn toàn khác.

Một điểm tiếp nhận xử lý pin hết vòng đời ở Nghi Tân, Tứ Xuyên. Ảnh: CCTV.

“Chợ đen pin” và những xưởng tháo dỡ thủ công

Giáo sư Ngô Mạnh Cường ở Đại học Khoa học và Công nghệ Điện tử Trung Quốc ước tính hơn 60% pin hết hạn có thể đang đi qua các cơ sở nhỏ, không chính thức. Đây là một con số đáng chú ý, dù đây là đánh giá của một chuyên gia được CCTV dẫn lại chứ không phải thống kê chính thức.

Những cơ sở này có thể sử dụng phương thức tháo dỡ thủ công, thiếu thiết bị bảo hộ và không đáp ứng yêu cầu môi trường. Đây là lúc bài toán kinh tế biến thành vấn đề an toàn.

Một bộ pin xe điện có thể chứa hàng trăm kilogam vật liệu và được cấu thành từ nhiều module, cell cùng hệ thống quản lý điện tử. Việc tháo dỡ không đúng kỹ thuật có thể gây chập điện, phát nhiệt hoặc cháy.

Không chỉ vậy, các chất thải phát sinh trong quá trình xử lý nếu không được kiểm soát có thể gây ô nhiễm đất, nước và không khí. CCTV cảnh báo việc phá dỡ “bạo lực” tại các xưởng nhỏ, không có giấy phép môi trường, có thể khiến chất thải và khí thải được xả trực tiếp ra môi trường.

Như vậy, Trung Quốc đứng trước một nghịch lý: pin xe điện được quảng bá như một thành phần của nền kinh tế xanh, nhưng nếu khâu cuối vòng đời không được kiểm soát, chính nó có thể tạo ra một nguồn ô nhiễm mới.

Pin tháo dỡ, xử lý không đúng quy trình sẽ có nguy cơ gây ô nhiễm nghiêm trọng . Ảnh: Thepaper.

Chính phủ buộc nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm

Để đối phó với nguy cơ này, Trung Quốc đã có một thay đổi chính sách quan trọng. Ngày 1/4/2026, “Biện pháp tạm thời về quản lý thu hồi và sử dụng tổng hợp pin động lực phế thải của xe năng lượng mới” chính thức có hiệu lực. Văn bản này được 6 cơ quan trung ương, gồm Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin, Ủy ban Cải cách và Phát triển quốc gia, Bộ Sinh thái - Môi trường, Bộ Giao thông, Bộ Thương mại và Tổng cục Quản lý thị trường cùng nhau ban hành.

Điểm quan trọng nhất là nhà sản xuất pin và nhà sản xuất ô tô phải chịu trách nhiệm thu hồi pin.

Doanh nghiệp sản xuất pin phải tự xây dựng hoặc thuê mạng lưới thu hồi tương ứng với lượng pin bán ra. Các hãng xe cũng phải xây dựng hệ thống thu hồi tại những khu vực có lượng xe bán ra tương ứng. Doanh nghiệp không được đơn giản nói rằng pin đã bán ra thì không còn trách nhiệm.

Theo quy định, nhà sản xuất phải công bố địa chỉ và phương thức liên hệ của các điểm thu hồi, đồng thời không được từ chối tiếp nhận pin thuộc trách nhiệm của mình do các cơ sở sửa chữa, doanh nghiệp đổi pin hoặc những đơn vị liên quan bàn giao. Đây là một thay đổi có tính căn bản.

Trước đây, bài toán thu hồi phần lớn phụ thuộc vào thị trường và mạng lưới doanh nghiệp. Nay Trung Quốc đang chuyển sang nguyên tắc gắn với trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất: doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm khi bán sản phẩm mà còn phải quan tâm đến số phận của nó sau khi hết vòng đời.

Mỗi bộ pin động lực tới đây sẽ có "Chứng minh thư số" để theo dõi vòng đời. Ảnh: Sohu.

Mỗi bộ pin sẽ có “chứng minh thư”

Một điểm rất đáng chú ý khác là Trung Quốc đang xây dựng “chứng minh thư số” cho pin động lực.

Theo quy định mới, mỗi bộ pin phải được gắn mã nhận dạng; các thông tin liên quan đến sản phẩm, cấu tạo và quá trình thu hồi sẽ được đưa vào hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia. Hệ thống này nhằm theo dõi dòng đời của pin từ sản xuất, bán hàng, lắp đặt lên xe, sửa chữa, tháo dỡ cho tới thu hồi và tái chế. Mục tiêu là giải quyết một trong những vấn đề lớn nhất của thị trường hiện nay: không biết một bộ pin đã đi đâu sau khi rời khỏi chiếc xe.

Theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin, hệ thống truy xuất sẽ giám sát dòng chảy của pin trong toàn bộ vòng đời và yêu cầu các doanh nghiệp báo cáo thông tin nhập - xuất, nguồn gốc và nơi tiếp nhận. Nếu triển khai hiệu quả, đây sẽ là một “hàng rào” quan trọng chống lại thị trường thu gom trái phép.

Công nhân tháo dỡ pin cũ theo quy trình xử lý. Ảnh: Xinmin.

Một thay đổi đáng chú ý hơn nữa là: Ngày 30/7/2026, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc tuyên bố bãi bỏ các điều khoản liên quan đến việc quản lý doanh nghiệp sử dụng pin theo cấp độ, hay second-life.

Đặc biệt, quy định mới xác định rõ: không được đưa pin động lực phế thải trực tiếp hoặc sau khi gia công vào xe đạp điện và những lĩnh vực bị pháp luật hoặc tiêu chuẩn bắt buộc cấm sử dụng.

Đây là một bước chuyển đáng chú ý. Trước đây, ý tưởng “second-life” khá hấp dẫn: một bộ pin không còn dùng được cho ô tô điện có thể được tháo ra, kiểm tra và sử dụng trong những ứng dụng có yêu cầu thấp hơn như xe đạp hay xe máy điện.

Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Các cell trong một bộ pin đã qua nhiều năm sử dụng không nhất thiết suy giảm đồng đều. Nếu tháo rời, ghép lại và sử dụng trong một hệ thống mới mà không kiểm soát nghiêm ngặt, nguy cơ mất cân bằng, quá nhiệt và cháy nổ có thể tăng lên.

Đặc biệt, việc sử dụng pin ô tô cũ cho xe đạp điện đặt ra vấn đề an toàn rất lớn. Vì thế, Trung Quốc đang chuyển trọng tâm từ “kéo dài tuổi thọ bằng mọi giá” sang “thu hồi và tái chế có kiểm soát”.

Một xưởng tái chế pin Lithium-Ion. Ảnh: Sohu.

5 bộ, ngành cùng truy quét “chợ đen”

Không dừng ở việc ban hành quy định, Trung Quốc còn triển khai một chiến dịch kiểm tra liên ngành. Từ tháng 4 đến cuối tháng 6/2026, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin cùng Bộ Sinh thái - Môi trường, Bộ Giao thông, Bộ Thương mại và Tổng cục Quản lý thị trường tổ chức chiến dịch toàn quốc nhằm xử lý những vi phạm trong thu hồi và sử dụng pin phế thải.

Các vi phạm bao gồm: Thu mua và bàn giao pin phế thải trái quy định; tháo dỡ pin bất hợp pháp; sản xuất sản phẩm không đạt chuẩn từ pin cũ; không thực hiện truy xuất nguồn gốc; làm giả dữ liệu; kinh doanh pin không giấy phép; gây ô nhiễm trong quá trình xử lý; đặc biệt là đưa pin động lực cũ vào sản xuất pin cho xe đạp điện, xe cân bằng hoặc ván trượt điện.

Điều này cho thấy Trung Quốc không xem pin cũ chỉ là vấn đề môi trường, mà đã trở thành vấn đề đồng thời liên quan tới an toàn giao thông, chất lượng sản phẩm, tài nguyên chiến lược, môi trường và an ninh chuỗi cung ứng.

Tháo pin hết vòng đời tại một cửa hàng 4S xe điện. Ảnh: CCTV.

Điều đáng chú ý là Trung Quốc không muốn đơn thuần tiêu hủy pin cũ. Mục tiêu cuối cùng vẫn là tái chế các nguyên liệu có giá trị.

Tại Tứ Xuyên, một trong những trung tâm sản xuất pin lớn của Trung Quốc, chính quyền đang xây dựng mạng lưới trung tâm thu hồi khu vực. 5 thành phố gồm Thành Đô, Toại Ninh, Nghi Tân, Đạt Châu và Nhã An được lựa chọn làm những trung tâm đầu tiên.

Tại một cơ sở ở Toại Ninh, pin cũ được xử lý qua các công đoạn nghiền, chiết xuất và tinh chế. Nickel, cobalt, manganese và lithium được thu hồi để trở thành nguyên liệu cho sản xuất pin mới.

Doanh nghiệp tại đây cho biết, trong quy trình của họ tỷ lệ thu hồi nickel, cobalt và manganese có thể đạt trên 98%, còn lithium đạt khoảng 90%. Nếu mô hình này được nhân rộng, pin hết hạn sẽ không còn đơn thuần là “rác nguy hiểm” mà trở thành một mỏ nguyên liệu thứ cấp.

Một cơ sở xử lý pin cũ với dây chuyền khép kín. Ảnh: Thepaper.

Cuộc chiến mới của ngành xe điện Trung Quốc

Điều đáng chú ý nhất là vấn đề pin cũ xuất hiện đúng lúc Trung Quốc đang chuẩn bị bước vào giai đoạn xe điện trưởng thành. Trong giai đoạn đầu, câu hỏi lớn nhất là: làm thế nào để sản xuất đủ xe điện và pin? Giờ đây, câu hỏi đang chuyển thành: Sau 8-10 năm, hàng triệu bộ pin ấy sẽ đi đâu?

Câu hỏi này đặc biệt quan trọng với Trung Quốc bởi nước này sở hữu thị trường xe năng lượng mới lớn nhất thế giới và cũng là trung tâm sản xuất pin hàng đầu. Nếu hệ thống thu hồi không theo kịp tốc độ xe điện hết vòng đời, “nền kinh tế xanh” có thể xuất hiện một điểm yếu rất lớn ở cuối chuỗi.

Bởi vậy, chính sách mới của Trung Quốc có thể được xem là sự chuyển đổi từ quản lý sản phẩm sang quản lý toàn vòng đời. Từ ngày chiếc pin được sản xuất, nó phải có mã nhận dạng; khi lắp lên xe phải được ghi nhận; khi sửa chữa hoặc tháo dỡ phải có dữ liệu; khi hết hạn phải được đưa vào hệ thống thu hồi; và cuối cùng phải được tái chế tại cơ sở đáp ứng yêu cầu. Đó là một chuỗi khép kín mà Trung Quốc đang cố xây dựng.

Trung Quốc còn rất nhiều việc phải làm để có thể biến hàng triệu tấn pin hết hạn thành nguồn tài nguyên mới. Ảnh: Sohu.

Con đường phía trước không hề dễ dàng. CCTV cảnh báo rằng đến năm 2030, lượng pin phế thải phát sinh trong một năm có thể vượt 1 triệu tấn. Trong khi đó, mạng lưới thu hồi hiện nay vẫn chưa phủ kín và một bộ phận người sử dụng chưa biết phải giao pin cho ai.

Đó là lý do Trung Quốc vừa phải mở rộng hệ thống thu hồi chính thức, vừa truy quét các xưởng tháo dỡ trái phép, vừa siết sử dụng second-life, đồng thời xây dựng cơ chế truy xuất số.

Nói cách khác, cuộc cách mạng xe điện Trung Quốc đang bước sang “mặt trận thứ hai”. Nếu giai đoạn trước là cuộc đua sản xuất những chiếc xe điện ngày càng rẻ và pin ngày càng mạnh, thì giai đoạn tiếp theo sẽ là cuộc đua xử lý hàng triệu bộ pin khi chúng hết tuổi thọ.

Và với Trung Quốc, bài toán này không chỉ quyết định ngành xe điện có thực sự “xanh” hay không, mà còn quyết định nước này có thể biến hàng triệu tấn pin hết hạn thành nguồn tài nguyên mới, hay để chúng trở thành một “núi rác” công nghiệp khổng lồ.

Theo Thepaper, Wap.miit.gov.cn.