Người đưa tiếng Then Bình Liêu ngân vang giữa trời Tây

Anh Tô Đình Hiệu tham gia biểu diễn Then tại Pháp. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Bình Liêu được thiên nhiên ưu đãi cho những dãy núi trùng điệp, nơi những bản làng người Tày, Dao, Sán Chỉ nép mình bên sườn đồi, nơi mỗi mùa trong năm đều mang theo một sắc màu văn hóa riêng. Trải qua bao biến động của thời gian, vùng đất ấy vẫn lưu giữ được kho tàng di sản phong phú với tiếng Then, đàn tính, hát Soóng cọ, những lễ hội truyền thống, những phong tục tập quán được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nhưng cũng như nhiều địa phương miền núi khác, quá trình hiện đại hóa và hội nhập đang đặt ra không ít thách thức cho công tác bảo tồn văn hóa.

Có lẽ, chính vì hiểu rõ điều đó mà nhiều năm qua, anh Tô Đình Hiệu luôn đau đáu với câu hỏi làm thế nào để những giá trị văn hóa của cha ông không chỉ được giữ lại trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Anh thường nói rằng, văn hóa giống như mạch nước ngầm trong lòng đất. Có lúc người ta không nhìn thấy, nhưng nó vẫn âm thầm nuôi dưỡng tâm hồn của cả cộng đồng. Nếu một ngày mạch nguồn ấy cạn đi, bản sắc của vùng đất cũng sẽ dần phai nhạt.

Bởi thế, anh dành rất nhiều thời gian đi đến các thôn bản, gặp gỡ các nghệ nhân cao tuổi, lắng nghe những câu chuyện về các làn điệu cổ, về những nghi lễ truyền thống, về những phong tục đã tồn tại từ đời này sang đời khác. Với anh, mỗi nghệ nhân đều là một kho tàng sống. Những mái đầu bạc ấy đang lưu giữ những giá trị mà sách vở khó có thể ghi chép đầy đủ. Không ít lần người ta thấy anh ngồi hàng giờ bên các nghệ nhân để nghe một câu chuyện về Then, về đàn tính hay về những đêm hát giao duyên của đồng bào vùng cao. Anh lắng nghe không phải như một cán bộ làm công tác văn hóa mà như một người đang đi tìm lại những lớp trầm tích văn hóa của quê hương mình.

Tình yêu ấy được thể hiện bằng những việc làm rất cụ thể, từ việc duy trì các câu lạc bộ hát Then - đàn tính, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ, tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa trong và ngoài địa phương đến việc đưa các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Anh hiểu rằng, di sản chỉ thực sự sống khi có người thực hành, có người kế tục và có môi trường để tồn tại.

Trong số các giá trị văn hóa của Bình Liêu, có lẽ hát Then là điều khiến anh dành nhiều tâm huyết nhất. Tiếng Then đối với đồng bào Tày không chỉ là lời ca, đó còn là ký ức cộng đồng, là triết lý sống, là sự kết nối giữa con người với cội nguồn. Nhiều năm qua, anh cùng các nghệ nhân địa phương kiên trì gìn giữ và lan tỏa những làn điệu Then đến với thế hệ trẻ, để tiếng đàn tính không chỉ vang lên trong ký ức của người già, mà còn ngân lên trong đời sống của lớp trẻ hôm nay.

Một dấu mốc đáng nhớ trong hành trình ấy là khi tiếng Then Bình Liêu vượt qua hàng nghìn cây số để đến với nước Pháp xa xôi vào năm 2024. Mang theo cây đàn tính mộc mạc của núi rừng Đông Bắc, các nghệ nhân Bình Liêu đã giới thiệu với bạn bè quốc tế một di sản được sinh ra từ đời sống của đồng bào dân tộc vùng biên giới Việt Nam. Đến bây giờ, anh vẫn nhớ như in khoảnh khắc tiếng đàn tính vang lên giữa nước Pháp. Không còn là sân đình, nhà văn hóa hay lễ hội vùng cao quen thuộc, hôm ấy, anh và các nghệ nhân Then đến từ Lạng Sơn, Thái Nguyên... đứng trên một sân khấu cách quê hương hàng nghìn cây số. Khi những câu Then đầu tiên cất lên, khán phòng dần lắng lại. Nhiều khán giả không hiểu tiếng Tày, nhưng họ vẫn chăm chú theo dõi từng giai điệu, từng động tác biểu diễn. Kết thúc tiết mục là những tràng pháo tay kéo dài. “Chúng tôi nhận ra rằng, văn hóa chân thật luôn có sức lan tỏa riêng của nó” - anh Hiệu chia sẻ.

Đối với anh, chuyến đi ấy không đơn thuần là một cuộc giao lưu văn hóa, đó là lần đầu tiên tiếng Then của Bình Liêu được cất lên ở một không gian quốc tế, mang theo câu chuyện về cộng đồng người Tày nơi biên giới Đông Bắc Việt Nam. Từ những bản làng nhỏ bé giữa núi rừng, Then đã bước ra thế giới, trở thành nhịp cầu kết nối các nền văn hóa.

Không chỉ tâm huyết với công tác bảo tồn, quảng bá văn hóa dân tộc Tày, anh Tô Đình Hiệu còn là cây bút cần mẫn với nhiều bài báo phản ánh, ghi chép, phóng sự và nghiên cứu văn hóa được đăng tải trên các cơ quan báo chí, tạp chí chuyên ngành trong nước. Các tác phẩm của anh chủ yếu xoay quanh đời sống văn hóa vùng cao, những giá trị di sản truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số, gương người tốt, việc tốt và những nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa trong đời sống đương đại. Thông qua ngòi bút giàu chất liệu thực tiễn và tình yêu sâu nặng với quê hương Bình Liêu, anh đã góp phần đưa những giá trị văn hóa đặc sắc của miền biên viễn Đông Bắc đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.

Giữa những đổi thay không ngừng của xã hội hiện đại, anh vẫn lặng lẽ đi trên hành trình của mình. Hành trình ấy không có những công trình đồ sộ hay những dấu ấn dễ nhìn thấy ngay. Đó là hành trình bền bỉ gìn giữ những thanh âm của núi rừng, những câu hát của cha ông, những ký ức văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và có lẽ, cũng giống như tiếng Then nơi Bình Liêu, những đóng góp của anh âm thầm nhưng sâu lắng, bền bỉ như dòng chảy văn hóa đang ngày đêm nuôi dưỡng tâm hồn của vùng đất biên cương nơi địa đầu Đông Bắc Tổ quốc.