Người nông dân thời đại mới phải bước lên trong chuỗi giá trị

Ông Nguyễn Viết Vị.

Từng có hơn 20 năm đi qua những lần được mùa - mất giá, trồng rồi chặt, thay đổi cây trồng, ông chọn cách liên kết nông dân, chuẩn hóa vùng nguyên liệu, đưa công nghệ vào vườn cây và tìm cách chế biến sâu để bán nông sản Việt ra thị trường lớn hơn.

Phải bán được sản phẩm

• Vừa vinh dự được vinh danh Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm đổi mới, cảm xúc của ông thế nào?

- Danh hiệu này cũng là dịp để nhìn lại chặng đường mình đã đi qua. Tôi làm nông nghiệp hơn 20 năm, trải qua đủ chuyện. Có lúc trồng ổi rồi bỏ, trồng mít rồi lại phải tính chuyện thay đổi. Có những lúc làm ra rất nhiều nhưng giá xuống, mình cũng không biết xoay xở thế nào.

Sau những lần như vậy, tôi mới thấy nếu cứ làm theo kiểu “năm nay cây này có giá thì trồng thật nhiều” sẽ không bền được.

• Những lần thất bại đó thay đổi ông nhiều nhất ở điểm nào?

- Trước đây, mình nghĩ làm nông nghiệp là làm sao trồng cho cây tốt, năng suất cao. Nhưng càng làm lâu càng thấy trồng tốt mới chỉ là một nửa câu chuyện.

Phải có vùng sản xuất đủ lớn, phải liên kết với nhau, phải có doanh nghiệp - nhà khoa học - Nhà nước, nguồn vốn cùng tham gia. Và đặc biệt, nông sản không thể cứ trồng xong rồi bán trái tươi.

Tôi hay nói với bà con một câu rất đơn giản: Mình không chỉ phải trồng giỏi mà còn phải bán hàng giỏi.

• Có lẽ cũng từ cách nghĩ đó mà ông bắt đầu xây dựng chuỗi liên kết?

- Lúc đầu, bà con mỗi người một cách làm. Người bón phân kiểu này, người chăm sóc cây kiểu khác. Sản phẩm đưa ra không đồng đều. Rồi đến lúc thu hoạch cũng không tập trung, kéo dài quá thì ảnh hưởng đơn hàng.

Khó nhất thật ra không phải vận động được người ta vào chuỗi, mà là làm sao để mọi người cùng thay đổi cách làm. Chúng tôi phải ngồi lại, chuẩn hóa quy trình, làm truy xuất nguồn gốc, số hóa vườn cây rồi điều chỉnh lại hợp đồng liên kết. Với bên thu mua cũng phải đàm phán để có mức giá tương đối ổn định, bà con mới yên tâm.

Hiện HTX có 20 thành viên chính thức và liên kết với 75 nông dân. Vùng liên kết khoảng 1,5 ngàn hécta, chủ yếu là mít và ổi, sản lượng trái cây mỗi năm khoảng 2 ngàn tấn. Nhưng tôi nghĩ cái đáng nói nhất không phải là 1,5 ngàn hécta hay 2 ngàn tấn, mà là mọi người phải cùng làm một cách, cùng giữ một tiêu chuẩn và cùng nhìn về một thị trường.

• Ông cũng thử nghiệm khá nhiều giống cây mới. Có khi nào ông lo mình lại đi vào câu chuyện cung vượt cầu?

- Có chứ, làm nông nghiệp mà không nghĩ đến chuyện đó thì rất nguy hiểm.

Cho nên tôi không bao giờ nghĩ một sản phẩm đang được giá thì cứ trồng thật nhiều. Hằng năm, chúng tôi đều phải nhìn lại thị trường, xem người tiêu dùng cần gì. Tôi cũng không cho phép mình dừng lại ở một sản phẩm. Tôi đặt ra một cái gọi là “tư duy nhiệm kỳ”: trong khoảng 5 năm phải có ít nhất một, hai sản phẩm mới.

Có sản phẩm làm thành công thì chúng tôi viết thành quy trình, rồi chuyển giao cho bà con. Cái mình làm được thì phải để người khác cùng làm được.

Ông Nguyễn Viết Vị (phải) hướng dẫn nhân công chăm sóc, bảo vệ trái ổi khỏi sâu bệnh.

Nông sản Việt cần đi xa hơn

• Gần đây, ông nói nhiều về mít non, phụ phẩm và chế biến sâu. Vì sao ông lại chọn đi theo hướng này?

- Bởi vì nếu chỉ bán trái tươi thì giá trị của mình vẫn còn rất hạn chế. Ví dụ mít non, trước đây nhiều người chỉ xem đó là sản phẩm phụ. Nhưng nếu mình ứng dụng công nghệ, chế biến thành thực phẩm có nguồn gốc thực vật thì nó lại thành một sản phẩm khác.

Tôi thích câu chuyện này ở chỗ mình tận dụng được những gì đang có, giảm lãng phí và tạo thêm giá trị cho người nông dân. Tôi nghĩ nông nghiệp trong tương lai sẽ không phải là trồng được bao nhiêu tấn, mà là 1 tấn nông sản tạo ra được bao nhiêu giá trị.

• Ông đang đưa công nghệ vào vườn cây của mình như thế nào?

- Một số vườn mít của chúng tôi đã gắn chip điện tử để theo dõi cây và truy xuất nguồn gốc. Dữ liệu đưa lên phần mềm để quản lý. Tôi ở đâu cũng có thể mở điện thoại ra xem cây đang phát triển thế nào, đến giai đoạn nào, cần tưới nước, bón phân hay xử lý gì. Trí tuệ nhân tạo (AI) thì hỗ trợ thêm rất nhiều việc. Chúng tôi dùng ChatGPT để tìm kiếm kiến thức, làm nội dung, hỗ trợ tìm khách hàng, chăm sóc khách hàng, vận hành website...

Trước đây, những việc đó phải có người làm riêng hoặc mất rất nhiều thời gian. Bây giờ, công nghệ giúp giảm được khá nhiều chi phí. Nhưng máy móc không phải vấn đề khó nhất, mà khó nhất vẫn là thay đổi con người. Nông dân quen làm theo kinh nghiệm nhiều năm rồi, bây giờ bảo họ ghi dữ liệu, quản trị bằng phần mềm, dùng AI thì phải hướng dẫn từng bước. Nhưng tôi thấy bà con hiện nay cũng bắt đầu rất hồ hởi với những cái mới.

 • Ông muốn người nông dân thay đổi vị trí của mình như thế nào trong chuỗi này?

- Tôi muốn bà con đừng nghĩ mình chỉ là người trồng cây rồi chờ người khác đến mua. Tôi thường cùng bà con đi học tập kinh nghiệm, dự hội thảo, tìm hiểu thị trường. Mình phải nâng cao kiến thức. Một hộ nhỏ nếu đủ điều kiện thì liên kết thành HTX. HTX mạnh hơn nữa thì có thể thành doanh nghiệp. Trong HTX cần có doanh nghiệp làm trụ cột để tiêu thụ hàng hóa sản phẩm. Từ đó mình mới có cơ hội làm chủ một phần chuỗi, chứ không phải lúc nào cũng đứng ở đầu vào.

Chuyện được mùa - mất giá cũng vậy. Không thể cứ đến lúc giá xuống lại hỏi “lỗi tại ai”. Nông dân cũng phải tính trước: Mình sản xuất cho thị trường nào, bán lúc nào, bán sản phẩm thô hay chế biến sâu. Ví dụ, cùng là trái mít nhưng nếu mình hiểu được nhu cầu từng thị trường, mùa nào họ cần, mình tổ chức sản xuất phù hợp thì câu chuyện sẽ khác.

• Và những việc tiếp theo mà ông đang hướng tới là gì?

- Tôi vẫn còn nhiều việc muốn làm lắm. Tôi muốn nông nghiệp của mình đi xa hơn, nhưng phải đi bằng công nghệ, bằng chế biến và bằng thị trường. Ở Đồng Nai, tôi mong có thể hình thành vùng nguyên liệu mít tập trung, rồi có nhà máy chế biến, các cơ sở vệ tinh để sản phẩm mít không chỉ bán trái tươi mà có thể bán nhiều thành phẩm khác nhau.

Tôi cũng mong Nhà nước có chính sách tốt hơn về vốn, đất đai, hạ tầng, khoa học - công nghệ và thuế để những vùng sản xuất tập trung có điều kiện phát triển. Tôi vẫn hay hình dung thế này: Nông sản Việt Nam phải trở thành những “cô gái đẹp” trên thị trường toàn cầu. Mình phải làm cho họ thấy sự đẹp lên bằng chất lượng, bằng công nghệ, bằng chế biến và bằng câu chuyện của chính mình.