Người phụ nữ Dao Đỏ dựng chuỗi giá trị từ những bài thuốc 'truyền đời'

Xã Tả Phìn, Lào Cai từ lâu đã nổi tiếng với tri thức chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe bằng cây thuốc rừng của người Dao Đỏ. Tuy nhiên, trong suốt một thời gian dài, kho tàng ấy chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình tự cung tự cấp.

Từ kinh tế hộ đến liên kết HTX

Người dân lên rừng hái lá, dược liệu về tự đun nấu phục vụ sinh hoạt hoặc mang vài bó lá tươi ra chợ phiên bán trao tay. Cảnh bán thô, phụ thuộc vào lượng khách qua đường khiến nhiều phụ nữ vùng cao phải lặn lội đi bán hàng rong, thu nhập cực kỳ bấp bênh. Nghiêm trọng hơn, việc khai thác tự phát không có kế hoạch từng đẩy nhiều loài dược liệu quý đứng trước nguy cơ cạn kiệt.

Là một người phụ nữ Dao Đỏ bình thường gắn bó với nương rẫy, bà Tẩn Tả Mẩy thấu hiểu sâu sắc nỗi vất vả của chị em trong bản. Nhìn những bài thuốc quý của ông cha bị bán rẻ, lại chứng kiến cảnh phụ nữ địa phương phải đi bán hàng rong đầy vất vả mà vẫn không đủ ăn, bà Mẩy đã trăn trở tìm hướng đi mới.

Cơ duyên đến với bà khi được mời làm nhân viên pha thuốc tắm và nước tắm tại một doanh nghiệp làm dịch vụ nước tắm người Dao. Bằng trải nghiệm thực tế đó, bà bắt đầu nhận ra bản thân hoàn toàn có thể lập nghiệp từ chính cái nghề đã gắn bó từ khi sinh ra, đồng thời giúp đỡ những phụ nữ trong bản có hoàn cảnh khó khăn giống như mình. Nghĩ là làm, bà Mẩy quyết định sửa sang nhà cửa, xây dựng phòng tắm thuốc và đi hái lá thuốc về mở dịch vụ tắm lá thuốc tại nhà phục vụ khách du lịch.

Từ một người phụ nữ làm kinh tế hộ, bà Tẩn Tả Mẩy  đã trở thành Giám đốc HTX Dao Đỏ năng động, biết ứng dụng công nghệ.

Theo thời gian, khi lượng khách ngày một đông, bà nhận thấy để phát triển sản xuất lớn hơn, tạo thành một chuỗi quy chuẩn từ khâu hái lá thuốc đến sản phẩm bán ra thị trường thì bắt buộc phải liên kết, hợp tác với chị em trong bản. Bà quyết tâm thành lập HTX cộng đồng Dao Đỏ năm 2015 với sự tham gia của 7 chị em phụ nữ để cung cấp dịch vụ tắm lá thuốc và phát triển sản phẩm thuốc tắm dựa trên các bài thuốc gia truyền của người Dao và các cây thuốc quý ở trong rừng.

Khát vọng lớn nhất của bà khi lập HTX là bảo tồn, lưu giữ nghề dược liệu gia truyền của tổ tiên, đồng thời tạo việc làm và thu nhập ổn định cho phụ nữ Dao Đỏ, giúp họ không còn phải lang thang bán hàng rong rủi ro.

"Lúc đầu vận động bà con khó lắm. Người Dao mình quen sống tự do, thích làm một mình. Nói đến vào HTX, phải làm theo quy trình, tuân thủ tiêu chuẩn thì ai cũng ngại," bà Mẩy nhớ lại.

Không nản chí, bà Mẩy đi từng nhà, giải thích bằng con số kinh tế cụ thể. Trong đó, bà nói với những phụ nữ Dao Đỏ rằng, khi bán dược liệu tươi nguyên bó chỉ thu được tiền lẻ, nhưng nếu đưa vào chế biến bài bản thì giá trị tăng lên gấp nhiều lần, lại có đầu ra ổn định. Sự kiên trì của người phụ nữ Dao Đỏ Tẩn Tả Mẩy đã lay chuyển tư duy của bà con, đặt nền móng cho một mô hình sản xuất tập trung, chấm dứt tình trạng làm ăn nhỏ lẻ kéo dài hàng thập kỷ.

Đưa bài thuốc truyền đời thành sản phẩm hàng hóa

Bắt tay vào làm kinh tế tập thể, sản phẩm đầu tiên được bà Tẩn Tả Mẩy và các thành viên quyết định đầu tư chính là Nước tắm người Dao Đỏ. Đây là bài thuốc gia truyền quý giá do chính bà ngoại của bà Tẩn Tả Mẩy truyền lại.

Nhận thấy trước đây người Dao Đỏ chỉ quen tắm bằng lá dược liệu tươi cồng kềnh, khó bảo quản và khó vận chuyển đi xa, bà và các thành viên đã ứng dụng công nghệ chế biến, cô đặc thuốc tắm dưới dạng cao lỏng đóng chai tiện lợi. Sản phẩm nước tắm Dao đỏ của HTX được cô đặc từ 73 loại lá thuốc tươi, có tác dụng phục hồi thể lực, nâng cao sức khỏe, hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và lưu thông khí huyết.

Nhờ sự cải tiến này, sản phẩm nước tắm cao lỏng của HTX không chỉ giữ nguyên dược tính cổ truyền mà còn dễ dàng phân phối tới các thị trường lớn như Hà Nội và TP.HCM. Không dừng lại ở đó, bà Mẩy cùng các thành viên tiếp tục đầu tư nghiên cứu, đa dạng hóa danh mục sản phẩm như thuốc ngâm chân, tinh dầu, cao thảo mộc cùng các dòng sản phẩm chiết xuất từ ngải cứu, chùa dù, đại bi... Mỗi năm, HTX cung cấp ra thị trường khoảng 20.000 lít nước thuốc cùng hàng nghìn sản phẩm dược liệu chất lượng cao.

Để chủ động nguồn nguyên liệu cho quy mô sản xuất ngày càng mở rộng, HTX tập trung phát triển vùng trồng dược liệu tập trung, tiêu biểu là vùng nguyên liệu cây Atisô – một trong những thành phần nguyên liệu quan trọng nằm trong bài thuốc tắm cổ truyền.

Không dừng lại ở đó, HTX còn đầu tư các loại cây dược liệu khác phục vụ chế biến, sản xuất các sản phẩm từ dược liệu đạt tiêu chuẩn GACP-WHO (Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới).

Đến nay, HTX đã phát triển vùng nguyên liệu lên đến hàng chục hécta. Đồng thời, ký hợp đồng liên kết với Vườn Quốc gia Hoàng Liên để khai thác cây thảo dược tự nhiên trên diện tích hơn 11.000 ha rừng. Mô hình đã thu hút gần 200 hộ dân là đồng bào dân tộc thiểu số tham gia trồng và khai thác cây thuốc tắm, dược liệu dưới sự hướng dẫn kỹ thuật của HTX và cơ quan chức năng.

Vị thế của người phụ nữ Dao Đỏ được khẳng định qua mô hình HTX hoạt động theo chuỗi giá trị bền vững.

Đặc biệt, nhận thấy tiềm năng của quê hương, bà Tẩn Tả Mẩy còn khéo léo gắn kết mô hình phát triển dược liệu với du lịch cộng đồng. Khách du lịch khi đến Tả Phìn không chỉ được sử dụng dịch vụ mà còn được trực tiếp trải nghiệm đi hái cây thuốc, học cách nhận biết các loài dược liệu quý và tham gia quy trình chế biến bài thuốc tắm. Theo bà Tẩn Tả Mẩy, việc biến tri thức bản địa thành sản phẩm du lịch trải nghiệm không chỉ nâng cao giá trị kinh tế của cây thuốc mà còn quảng bá sâu rộng văn hóa của người Dao Đỏ đến với du khách trong và ngoài nước.

Mở rộng vùng nguyên liệu, kết nối du lịch

Thành công của HTX Cộng đồng Dao Đỏ không chỉ đo đếm bằng số lượng hàng chục nghìn lít nước thuốc bán ra mỗi năm, mà còn mang ý nghĩa xã hội vô cùng sâu sắc đó là giúp đổi thay hoàn toàn vị thế của người phụ nữ dân tộc thiểu số ngay trên quê hương mình.

Từ một người phụ nữ vất vả, học vấn hạn chế, bà Tẩn Tả Mẩy đã tự tin vươn lên trở thành một nhà quản lý HTX năng động, biết ứng dụng công nghệ, quản trị chuỗi cung ứng và làm du lịch bài bản.

Quan trọng hơn, bà đã kéo gần 200 hộ dân bản địa cùng biết làm ăn theo chuỗi, giúp những người phụ nữ Dao Đỏ có công việc làm ổn định, tự tay làm ra những sản phẩm dược liệu chất lượng cao và có nguồn thu nhập vững vàng hàng tháng mà không phải đi bán hàng rong.

Người Dao Đỏ đã tự tin sản xuất, có thu nhập ổn định nhờ phát triển mô hình HTX.

Hình ảnh Giám đốc Tẩn Tả Mẩy tự tin giới thiệu bài thuốc 73 vị dược liệu và mô hình du lịch trải nghiệm cây thuốc tại các hội chợ xúc tiến thương mại toàn quốc là minh chứng sinh động cho năng lực bứt phá của phụ nữ vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Hành trình đi từ hộ đơn lẻ đến chuỗi giá trị dược liệu của bà Tẩn Tả Mẩy và HTX Cộng đồng Dao Đỏ đã vẽ nên một bức tranh kinh tế tươi sáng cho vùng cao ở Lào Cai. Điều này cũng khẳng định, khi tri thức bản địa được phát triển bằng tư duy chuỗi giá trị, sự chủ động về vùng nguyên liệu và tâm huyết giữ nghề, bài thuốc vùng cao hoàn toàn đủ sức chinh phục thị trường lớn, tạo dựng sinh kế bền vững cho nhiều người.