Người "thắp lửa" tình yêu dân ca

Ông Tô Đức Bình hướng dẫn hát then, đàn tính cho bà con trong xã

Sinh ra và lớn lên trong môi trường giàu bản sắc văn hóa dân tộc khi ông bà, bố mẹ ông Bình đều biết hát then, đánh đàn tính nên ngay từ nhỏ, dân ca đã trở thành một phần thân thuộc trong cuộc sống của ông.

Năm 2016, sau khi nghỉ hưu, kết thúc thời gian dài công tác tại UBND xã Bằng Hữu (nay là xã Bằng Mạc), ông có thêm thời gian dành cho niềm đam mê dân ca. Ông Tô Đức Bình chia sẻ: "Từ khi còn nhỏ, tôi đã rất yêu những làn điệu dân ca của dân tộc mình. Tình yêu ấy cứ lớn dần theo năm tháng và thôi thúc tôi làm gì đó để góp phần bảo tồn. Nếu không được truyền lại, những làn điệu cổ rất dễ bị mai một, nhất là khi một bộ phận giới trẻ chưa thực sự mặn mà với dân ca truyền thống".

Với mong muốn đưa dân ca đến gần hơn với người dân, vào những dịp lễ, tết, đám cưới hay khi trong thôn có đông người, ông Bình thường xuyên biểu diễn hát then, hát lượn. Đặc biệt, năm 2023, khi Câu lạc bộ (CLB) Dân gian Bằng Hữu được thành lập, ông Bình tích cực tham gia và trở thành một trong những thành viên nòng cốt. Từ 44 thành viên ban đầu, đến nay CLB đã có 63 thành viên, gồm cả người lớn và trẻ em (thành viên nhỏ nhất 7 tuổi), duy trì sinh hoạt vào tối thứ Bảy hằng tuần.

Trong CLB, ông Bình không chỉ hăng hái luyện tập, biểu diễn mà còn dành nhiều thời gian tìm gặp các nghệ nhân cao tuổi để sưu tầm, nghiên cứu những làn điệu then cổ. Từ những tư liệu thu thập được, ông chọn lọc, chỉnh lý, phối hợp dàn dựng thành các tiết mục phù hợp với hình thức biểu diễn hiện nay nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của dân ca truyền thống. Tiêu biểu là các bài then cổ: “Thấu quang thấu nạn” (Săn hươu săn nai), “Pắt mèng pắt ngoàng” (Bắt ve sầu)… vốn chỉ được lưu truyền đối với người cao tuổi nhưng qua sự dàn dựng của ông đã có thêm cơ hội tiếp cận với công chúng, nhất là lớp trẻ.

Điều đáng quý ở ông Bình là bảo tồn dân ca không chỉ dừng ở việc lưu giữ những làn điệu cũ mà hướng đến tạo lớp người kế cận. Ông kiên trì truyền dạy hát then, đàn tính cho người dân, nhất là học sinh. Trong mỗi buổi học, ông kết hợp hướng dẫn kỹ thuật hát, đàn với giải thích nội dung, ý nghĩa của từng làn điệu, giúp người học hiểu hơn về giá trị văn hóa được gửi gắm trong câu hát.

Em Hoàng Thu Hương, 9 tuổi, thôn Cao Minh, xã Bằng Mạc cho biết: Năm 2025, em tham gia CLB Dân gian Bằng Hữu. Từ đó đến nay, em thường xuyên được ông Bình tận tình dạy hát then, đàn tính. Từ cách cầm đàn, gảy đàn đến từng câu hát, ông đều kiên trì hướng dẫn để em từng bước nắm được kỹ thuật và cảm nhận được cái hay của làn điệu then. Nhờ đó, em đã có thể tự tin biểu diễn và nhiều lần tham gia giao lưu văn nghệ tại xã.

Từ cách làm của ông Bình có thể thấy, để dân ca được gìn giữ, việc truyền dạy đóng vai trò quan trọng. Khi những làn điệu cổ được đưa vào sinh hoạt CLB, được người lớn hướng dẫn và trẻ em tiếp nhận thì không chỉ được bảo tồn mà còn có thêm sức sống trong đời sống hiện đại. Đây cũng là cách ông từng bước khơi dậy sự yêu thích, tạo niềm say mê và hình thành lớp trẻ kế cận cho hoạt động bảo tồn văn hóa dân gian ở địa phương.

Nhờ sự tích cực của ông Bình và các thành viên, CLB Dân gian Bằng Hữu ngày càng có thêm nhiều tiết mục đặc sắc, tham gia các chương trình giao lưu, hội thi, hội diễn trong và ngoài tỉnh. Năm 2023, CLB tham gia Liên hoan dân ca tỉnh Lạng Sơn lần thứ II năm 2023 và xuất sắc đạt 2 giải B, 1 giải C. Năm 2025, tại Liên hoan dân ca, dân vũ tỉnh, CLB tham gia 3 tiết mục và đều đạt các giải A, B, C… Qua mỗi lần biểu diễn, tham gia liên hoan, những làn điệu then cổ được giới thiệu rộng rãi hơn, tạo thêm cơ hội để công chhungs nhất là thế hệ trẻ thêm hiểu, thêm yêu văn hóa truyền thống.

Ông Hoàng Văn Dương, Phó Chủ tịch UBND xã Bằng Mạc đánh giá: Ông Tô Đức Bình là người có uy tín, giàu tâm huyết với việc gìn giữ, trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc. Điều đáng quý ở ông là không chỉ lưu giữ dân ca bằng tình yêu, sự am hiểu mà còn kiên trì truyền dạy cho thế hệ trẻ, để những câu lượn, điệu then không chỉ được cất lên trong các dịp sinh hoạt văn hóa mà tiếp tục được trao truyền, lan tỏa trong cộng đồng.

Bằng tình yêu và tâm huyết của mình, ông Bình đã đưa những câu lượn, điệu then, đàn tính được trao truyền, lan tỏa đến thế hệ trẻ. Qua đó, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và làm phong phú đời sống văn hóa ở địa phương.