Người trẻ ngày càng phụ thuộc vào trí tuệ nhân tạo

Học sinh, sinh viên cần chủ động suy nghĩ, kiểm chứng thông tin và sử dụng AI như công cụ hỗ trợ trong học tập (Ảnh minh họa)

Làm sao giúp con tận dụng công nghệ mà vẫn giữ được tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và giao tiếp chân thành là vấn đề đặt ra với gia đình, nhà trường.

Nhờ AI nghĩ hộ, viết thay

Không khó bắt gặp người trẻ dùng AI viết tin nhắn xin lỗi, lời chúc sinh nhật, thậm chí thư tình. Chỉ cần nhập vài dòng mô tả hoàn cảnh và giọng điệu mong muốn, công cụ này nhanh chóng đưa ra văn bản hoàn chỉnh. Cách làm ấy tiết kiệm thời gian, nhất là với người khó diễn đạt cảm xúc, nhưng cũng khiến ranh giới giữa hỗ trợ và phụ thuộc trở nên khó phân định.

Lời xin lỗi tròn trịa nhưng thiếu “hơi người” có thể khiến đối phương xa lạ. Lời chia tay đủ lý lẽ nhưng vắng những kỷ niệm riêng cũng khó thay thế cuộc trò chuyện trực tiếp. AI có thể giúp chỉnh sửa tin nhắn cho rõ ý, lịch sự hơn, song sự chân thành vẫn phải đến từ người viết. Đáng lo là khi đã quen nhờ công nghệ diễn đạt, người dùng có thể ngại tự bày tỏ suy nghĩ, tình cảm, kể cả với người thân. Trong gia đình, những lời nói vụng về nhưng thật lòng đôi khi giúp cha mẹ và con cái hiểu nhau hơn cả một tin nhắn được viết khéo.

Sự phụ thuộc ấy càng đáng quan tâm khi AI trở thành công cụ học tập quen thuộc. Theo Bộ GD&ĐT, trong Chương trình đánh giá học sinh quốc tế 2025 (PISA), học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường. Có 94% học sinh cho biết dùng AI hỗ trợ học tập, nhưng chỉ khoảng 70% đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra.

Một giáo viên Ngữ văn tại TP.HCM chia sẻ, những bài viết do AI tạo ra rồi được học sinh sao chép gần nguyên trạng thường xuất hiện các cấu trúc quen thuộc, máy móc. Câu văn hoàn chỉnh, đúng ngữ pháp nhưng chung chung, có thể đưa vào nhiều bài viết khác nhau và khiến người đọc cảm thấy sáo rỗng. Với môn Ngữ văn, điều quan trọng là quá trình đọc tác phẩm, tìm dẫn chứng, hình thành nhận xét rồi tự diễn đạt giúp học sinh rèn tư duy và khả năng bày tỏ quan điểm. Nhận ngay bài làm hoàn chỉnh từ AI có thể tiết kiệm thời gian, nhưng cũng khiến các em bỏ lỡ cơ hội luyện viết, lập luận.

Theo lời khuyên của các giáo viên, học sinh nên dùng AI để tham khảo, góp ý và chỉnh sửa thay vì nhờ làm hộ. Các em cần tự viết trước, sau đó nhờ công cụ nhận xét những chỗ chưa rõ rồi tự hoàn thiện bài. Trao đổi với thầy cô, bạn bè vẫn cần thiết để biết lắng nghe, chủ động phản biện và bảo vệ quan điểm. Người học cũng có thể lưu lại quá trình đặt câu hỏi, tiếp nhận góp ý và chỉnh sửa để thể hiện trách nhiệm đối với bài làm. Cách học ấy cũng giúp giáo viên kịp thời hướng dẫn học sinh.

Dùng AI nhưng không đánh mất tư duy độc lập

Theo các chuyên gia, việc nhiều học sinh sử dụng AI cho thấy khả năng thích ứng với công nghệ mới. Tuy nhiên, nếu kỹ năng đọc hiểu, kiểm chứng thông tin chưa theo kịp, các em dễ tin vào câu trả lời hợp lý nhưng sai hoặc thiếu căn cứ. Vấn đề không phải cấm sử dụng AI mà giúp học sinh chuyển từ “biết dùng AI” sang “biết đánh giá AI”, hiểu rằng mình phải chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh khi nào nên dùng AI, sử dụng đến đâu, quy định rõ phạm vi hỗ trợ với từng bài tập, để công nghệ không làm thay quá trình suy luận và giải quyết vấn đề.

Bạn Trần Gia Khang, sinh viên Trường ĐH Văn hóa TP.HCM cho rằng, AI giúp tiết kiệm thời gian và gợi mở ý tưởng. Sinh viên sử dụng công cụ này trong học tập, truyền thông, thiết kế, soạn thảo văn bản, song nếu quá phụ thuộc, cách diễn đạt sẽ dập khuôn, mất dấu ấn cá nhân. “AI có thể giúp phát triển ý tưởng, nhưng người dùng phải tự chọn lọc bởi có những điều chỉ hình thành từ trải nghiệm riêng”, Khang bày tỏ. Trong một số môn học, giảng viên của Khang khuyến khích dùng AI với điều kiện sinh viên phải có ý tưởng và hình dung trước nội dung cần làm. Công cụ giúp phác thảo, phát triển phương án, còn người học tự quyết định cách triển khai.

Còn bạn Đỗ Anh Huy, sinh viên Trường ĐH Hùng Vương TP.HCM nhận thấy AI đang ngày càng trở nên phổ biến. Từ tìm ý tưởng, xây dựng nội dung ban đầu đến lập kế hoạch, trình bày, công cụ này giúp tiết kiệm thời gian và mang lại góc nhìn mới. Tuy nhiên, nhiều phương án được đưa ra rất nhanh chưa chắc phù hợp thực tế. Nếu tiếp nhận nguyên trạng, sản phẩm sẽ không còn nét riêng. Trong ngành Quản trị sự kiện, một chương trình còn phụ thuộc vào đối tượng tham gia, không gian, ngân sách, nhân sự và nhiều điều kiện khác. AI có thể đề xuất khung nội dung, nhưng người thực hiện phải tự đánh giá tính khả thi, điều chỉnh theo tình huống.

“Em lo ngại nhất là thói quen phụ thuộc. Quen nhập yêu cầu để nhận ngay câu trả lời nên sinh viên có thể dành ít thời gian tự suy nghĩ, tìm hiểu; lâu dài ảnh hưởng đến khả năng hình thành ý tưởng và giải quyết vấn đề. Vì vậy, chúng ta nên tự xây dựng ý tưởng trước, dùng AI để tham khảo, sau đó kiểm chứng và chỉnh sửa. “Quan trọng không phải là có sử dụng AI hay không, mà là mình sử dụng như thế nào và với mục đích gì”, Huy nói.

Từ trải nghiệm của hai bạn trẻ, có thể thấy những gợi ý từ AI vẫn cần được đối chiếu với yêu cầu môn học và điều kiện thực tế. Người dùng phải biết kiểm tra nguồn, lựa chọn thông tin, chịu trách nhiệm về nội dung cuối cùng. Đây là kỹ năng cần rèn từ nhà trường và trong gia đình.

AI có thể giúp người trẻ học tập, làm việc nhanh hơn, nhưng suy nghĩ, lựa chọn và cảm xúc vẫn phải thuộc về chính các em. Bên cạnh hướng dẫn sử dụng công nghệ, cha mẹ và thầy cô cần khuyến khích con trẻ tự tìm tòi, đặt câu hỏi, bày tỏ quan điểm và chịu trách nhiệm về lời nói, hành động. Đó là cách giúp các em làm chủ công nghệ thay vì lệ thuộc vào những câu trả lời có sẵn.