Người trẻ và nhu cầu tìm việc: Cơ hội và thách thức trước 'làn sóng' trí tuệ nhân tạo (AI)

Theo khảo sát từ trường Harvard Kennedy School (Mỹ), khoảng 70% sinh viên đại học cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI) là mối đe dọa đối với triển vọng nghề nghiệp trong tương lai của họ. Còn theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum) dự báo trong vòng 5 năm tới, thế giới sẽ có thêm khoảng 170 triệu việc làm, đồng thời, 92 triệu vị trí sẽ bị thay thế chính bởi những xu hướng phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI). Như vậy, tổng số việc làm trên toàn cầu sẽ tăng thêm 78 triệu vào năm 2030.

Báo cáo The Future of Jobs 2025 cũng chỉ ra, ba công việc có tốc độ nở rộ nhanh chóng trong giai đoạn 2025 - 2030 đều là nhóm nghề nghiệp liên quan đến công nghệ: chuyên gia dữ liệu lớn (110%), kỹ sư công nghệ tài chính (95%) và chuyên gia về AI và máy học (80%).

Sinh viên làm việc nhóm. Ảnh minh họa

Đứng trước “làn sóng” phát triển của AI, doanh nghiệp ngày càng thận trọng trong khâu tuyển dụng, song song đó, áp lực cạnh tranh gia tăng khiến hành trình tìm việc của sinh viên mới ra trường trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Người trẻ hiện tại không chỉ trang bị năng lực chuyên môn tốt mà cần tư duy phân tích, sự tự học và kỹ năng sử dụng công nghệ để thích ứng với thị trường lao động.

Sau hai năm tốt nghiệp, La Ái Trân (cựu sinh viên ngành Quản trị Kinh doanh, trường ĐH Công Thương TP. HCM) gắn bó với công việc Content Marketing. Sự bùng nổ của AI và chuyển đổi số vừa tạo thách thức, vừa là bệ phóng giúp Ái Trân tận dụng công cụ để làm việc năng suất và hiệu quả. Thời sinh viên, cô chủ động sử dụng các công cụ AI để xử lý các tác vụ thủ công như nghiên cứu từ khóa, thu thập thông tin và brainstorm ý tưởng…

La Ái Trân.

Khi phỏng vấn vị trí intern (thực tập sinh) hay fresher, Ái Trân nhận ra, nhà tuyển dụng hiện tại không còn “cầm tay chỉ việc”. Họ kỳ vọng một nhân sự mới dù chưa có kinh nghiệm nhưng khi vào việc cần “tự bơi”, biết quan sát và hỏi đúng lúc. “Mình từng “lăn lộn” qua các dự án từ khi còn đi học và thầy cô hướng dẫn thêm. Điều đó giúp mình định hình cách làm việc chuyên nghiệp, tiếp nhận brief, trao đổi thẳng thắn với đồng đội để tìm giải pháp và tự quản lý tiến độ công việc”, Ái Trân chia sẻ.

Trần Thị Gia Hân vừa tốt nghiệp trường ĐH Văn Hiến. Hiện tại, cô làm công việc liên quan đến truyền thông và quản lý team livestream cho nhãn hàng thời trang thể thao. Ban đầu, cô cũng lo lắng trước làn sóng bùng nổ của AI. Sau thời gian va chạm thực tế, góc nhìn của Hân càng rõ ràng và bớt mộng mơ hơn. "Mình nghĩ, trí tuệ nhân tạo không trực tiếp cướp việc của sinh viên mới ra trường. Sự thật là những ứng viên biết dùng AI sẽ cạnh tranh với những ứng viên không biết sử dụng công nghệ", Hân nói.

Trần Thị Gia Hân.

Gia Hân cũng bày tỏ: "Thay vì chờ đợi nhà trường hay doanh nghiệp đào tạo, mình hoàn toàn có thể chủ động học hỏi và nâng cấp bản thân thông qua các trợ lý AI, học cách đưa ra các prompt (câu lệnh) sao cho AI trả về kết quả đúng, tổng hợp và đánh giá thông tin".

Còn Nguyễn Văn Quí (tốt nghiệp ngành Lịch sử thuộc trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG TP. HCM) sau khi ra trường, đã kỳ vọng tìm kiếm việc liên quan đến biên tập viên, giáo dục và nghiên cứu hoặc chuyên viên tại các cơ quan văn hóa để làm quen môi trường doanh nghiệp và tích lũy kinh nghiệm.

Nguyễn Văn Quí.

Tuy nhiên, nhiều vị trí liên quan chuyên ngành học đều yêu cầu ứng viên thành thạo việc hoặc có kinh nghiệm. Cuối cùng, Văn Quí chuyển sang làm thủ kho sách, nhận tiền lương theo giờ. "Sự tác động của AI khiến quá trình tìm việc của mình trở nên khó khăn. Đến giờ, mình vẫn làm trái ngành, nhưng bằng lòng với thu nhập hiện tại và cố gắng tìm kiếm cơ hội mới”, Quí cho biết.

Hiện tại, Quí tiếp tục học lên hệ thạc sĩ với mong muốn nâng cao kiến thức học thuật và tìm kiếm cơ hội việc làm phù hợp. “Mình nghĩ, thị trường lao động Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ và những biến động kinh tế. Mình và các bạn trẻ cần dạn dĩ hơn khi tìm kiếm việc làm, thử sức các công việc tay chân mà chưa cần đòi hỏi kiến thức cao. Mình nghĩ, năng lực thích ứng, tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng học hỏi liên tục, những phẩm chất mà máy móc khó có thể thay thế con người trong thời đại số”, Quí kỳ vọng.

Lâm Thục Khanh (tốt nghiệp ngành Marketing tại trường ĐH Văn Lang) cũng đang làm công việc trái ngành. Thục Khanh cũng gặp khó khăn từ yêu cầu của nhà tuyển dụng ngày càng cao. Mặc dù vị trí dành cho sinh viên mới ra trường nhưng họ lại yêu cầu người lao động có kinh nghiệm, biết sử dụng nhiều công cụ.

Lâm Thục Khanh.

Thục Khanh cho biết: "Mình nhận thấy, thị trường lao động ngày càng cạnh tranh vì có những ứng viên cùng độ tuổi, chuyên ngành học. Đồng thời, họ còn biết sử dụng AI để nâng cao hiệu suất làm việc và sáng tạo cũng là lợi thế khi xin việc. Về thuận lợi, sinh viên mới ra trường có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh. Ai thích ứng nhanh và tận dụng AI hiệu quả, người đó sẽ dẫn đầu trong kỷ nguyên số".

Ngoài kiến thức chuyên ngành, Thục Khanh chú trọng trau dồi kỹ năng mềm như thuyết trình, làm việc nhóm, quản lý dự án... Theo cô, AI có thể hỗ trợ chúng ta xử lý thông tin nhanh. Nhưng nó không bao giờ thay thế hoàn toàn được “tính người” trong những kỹ năng này. “Mục tiêu của mình là biến AI trở thành 'trợ thủ đắc lực' thay vì xem AI là 'đối thủ cạnh tranh'", Khanh tâm sự.

Chị Trần Thị Hải Lý (ThS Kinh doanh Quốc tế, trường Friedrich Alexander University of Erlangen Nuremberg, Đức), là giám đốc nhân sự với nhiều năm kinh nghiệm về lĩnh vực này, cho rằng, xu hướng khá rõ hiện nay là doanh nghiệp bắt đầu nhìn AI không chỉ như công cụ hỗ trợ, mà còn như một phương án thay thế con người ở một số vị trí. Cụ thể, những công việc chưa đòi hỏi chuyên môn sâu và có tính lặp lại. Đáng chú ý, đây thường là những vị trí entry-level dành cho sinh viên mới ra trường, nên nhóm này chịu tác động khá lớn.

ThS Trần Thị Hải Lý.

“Tuy nhiên, những lĩnh vực như pháp lý, hành chính, nhân sự, đặc biệt là tuyển dụng… vẫn cần con người vì liên quan đến trách nhiệm, phán đoán, giao tiếp và bối cảnh thực tế. Ngược lại, các vị trí liên quan đến AI và công nghệ đang có nhu cầu cao nhưng cũng có tốc độ thay đổi và đào thải rất nhanh. Tôi cho rằng doanh nghiệp đang dần chuyển từ câu hỏi “AI sẽ hỗ trợ nhân viên như thế nào?” sang “AI có thể thay thế vị trí này hay không?”.

Người lao động, đặc biệt là sinh viên, cần nhìn xa hơn việc chọn ngành “hot”, mà phải đánh giá công việc mình lựa chọn sẽ bị AI tác động như thế nào trong 1-2 năm tới. Quan trọng là phải đi làm và va chạm thực tế càng sớm càng tốt. Trong bối cảnh AI đang thu hẹp một số vị trí entry-level, sinh viên không nên chờ đến tận năm 4 hoặc lúc tốt nghiệp mới bắt đầu tích lũy kinh nghiệm.

Hai bước để người trẻ vừa khai thác AI, vừa tăng năng lực cá nhân

Xu hướng AI đặt sinh viên hiện đại vào một vị thế hoàn toàn khác với thế hệ chúng ta ngày trước, một vị thế sở hữu cả cơ hội vượt trội lẫn thách thức vô hình. AI giúp các bạn tối ưu hóa quy trình, tăng tốc hiệu suất làm việc và tạo ra lợi thế cạnh tranh rất lớn trên thị trường lao động. Tuy nhiên, mặt trái của sự nhanh chóng này là nó dễ "tước đi" cơ hội tư duy sâu - nền tảng cốt lõi cho sự phát triển sự nghiệp bền vững. Để vừa bứt phá nhanh, vừa tiến xa, chuyên gia Hải Lý cho rằng sinh viên cần trang bị song song hai phạm trù:

Những kỹ năng cần thiết trong kỷ nguyên AI

Chuyên gia Hải Lý nhấn mạnh, tôi nghĩ không có gì quan trọng hơn là năng lực tự kỷ luật và khả năng quản lý tài chính cá nhân. Thời buổi này có "hằng hà sa số" các kỹ năng. Kỹ năng nào cũng tốt nhưng biết cách chọn và tối ưu hóa chúng trong khuôn khổ kỷ luật mới là cái đáng quý.

Chúng ta đang sống trong một hệ sinh thái "fast dopamine", niềm vui ăn liền và chóng vánh. Nhưng kết quả siêu việt và tốc độ, nên những hạt ngọc tinh hoa nhất chỉ có thể kết tinh từ những ai “lội ngược dòng”, bền bỉ, kỷ luật và bỏ ra nỗ lực đầu óc thật sự, chứ không phụ thuộc vào công nghệ.

"Cuối cùng, tôi hy vọng sinh viên sẽ trang bị cho mình khả năng quản lý tài chính cá nhân để chí ít ổn định cuộc sống trong vòng 7 - 10 năm, sau khi các bạn ra trường. Một khoản an cư, tiết kiệm hay phí sinh hoạt. Bạn nên quản lý chúng thật tốt và tìm cách tăng chúng trong tri thức và sự tử tế", chị Hải Lý bộc bạch.