Nguyên tố nào khiến Mỹ và châu Âu tranh giành đảo Greenland?

Greenland trở thành điểm nóng trong quan hệ giữa Mỹ và châu Âu

Khi Tổng thống Donald Trump nói về "khuôn khổ hợp tác" hay quyền khai thác khoáng sản, ông đang bọc tham vọng đó trong ngôn ngữ an ninh quốc gia, nhưng tiếng trống thôi thúc thực sự lại đến từ logic thương mại. Đất hiếm là nơi địa chính trị va chạm với nỗi hoảng loạn chuỗi cung ứng, và Greenland đã được tái định vị như một lối thoát hiểm khả thi cho phương Tây.

Sức hút của hòn đảo lớn nhất thế giới này đến từ hai yếu tố địa chất đặc biệt. Thứ nhất, Greenland giống như một bảo tàng địa chất sống lưu giữ lịch sử 4 tỉ năm của Trái Đất. Thứ hai, lịch sử đó đã ưu ái ban tặng cho nơi này những điều kiện hoàn hảo để hình thành các mỏ khoáng sản giá trị cao. Trải qua hàng thiên niên kỷ với những biến động kiến tạo núi, đứt gãy vỏ trái đất và phun trào núi lửa, tài nguyên tại đây được cô đặc lại ở mức độ hiếm thấy. Nếu những nơi khác chỉ có một vài loại, thì Greenland dường như sở hữu "trọn bộ" danh mục tài nguyên, từ dầu khí, kim loại quý cho đến những khoáng sản chiến lược nhất.

Kho báu Neodymium và nghịch lý của sự tan băng

Greenland đang nắm giữ những mỏ đất hiếm khổng lồ, phần lớn vẫn nằm im lìm dưới hàng km băng dày. Nhưng mục tiêu của Mỹ không phải là tất cả các loại đất hiếm, mà là nhóm nhỏ những nguyên tố khó khai thác và tinh chế nhưng hiệu năng cực cao, đóng vai trò cốt lõi trong công nghệ nam châm vĩnh cửu và điện tử. Hai cái tên sáng giá nhất là Neodymium và Dysprosium. Neodymium là thành phần cốt lõi tạo nên những nam châm siêu mạnh cho tua-bin gió và động cơ xe điện. Còn Dysprosium đóng vai trò như "tấm khiên nhiệt", giúp nam châm duy trì từ tính ở nhiệt độ cao, yếu tố sống còn trong các thiết bị quân sự và công nghiệp khắc nghiệt.

Các dự báo chỉ ra rằng, trữ lượng dưới băng của Greenland đủ sức đáp ứng hơn 25% nhu cầu toàn cầu trong tương lai đối với hai loại khoáng sản này, tương đương gần 40 triệu tấn. Trong một thị trường luôn bị ám ảnh bởi sự khan hiếm, con số này đủ sức làm thay đổi mọi toan tính chiến lược. Bên cạnh đó, hòn đảo này còn chứa 25 trong số 34 loại khoáng sản được EU liệt kê vào danh sách "trọng yếu". Rõ ràng, Greenland không chỉ là một kho dự trữ, mà là nơi nắm giữ chính những nguyên liệu mà phương Tây đang khao khát để tự chủ.

Có một nghịch lý đầy chua xót: Chính biến đổi khí hậu, kẻ thù của nhân loại, lại là "đồng minh" giúp lộ ra kho báu này. Băng đang tan nhanh. Kể từ giữa thập niên 90, một diện tích băng tương đương đất nước Albania đã biến mất. Với các nhà khai thác, đây là "cơ hội vàng": đất lộ thiên nhiều hơn, chi phí tiếp cận rẻ hơn. Nhưng với người dân bản địa, đó là hồi chuông báo tử. Quá trình chuyển đổi năng lượng xanh được sinh ra để cứu khí hậu, nhưng trớ trêu thay, nó lại kích thích lòng tham khai thác chính những tài nguyên mà biến đổi khí hậu đang phơi bày. Một tương lai xanh, nói cách khác, đang có nguy cơ được xây dựng trên nền tảng của một hiện tại đang nóng lên.

Từ giấc mơ Washington đến thực tế khắc nghiệt vùng cực

Địa chất có thể giải thích vì sao Greenland giàu có, nhưng không giải quyết được bài toán hóc búa: Làm sao khai thác có lãi? Greenland không phải là sân sau nhà bạn. Nơi đây khắc nghiệt, xa xôi và nghèo nàn cơ sở hạ tầng. Rời khỏi các thị trấn, đường sá gần như không tồn tại, mọi di chuyển đều phụ thuộc vào đường biển hoặc hàng không. Thời tiết ở đây không chỉ là sự bất tiện, mà là một khoản chi phí khổng lồ ăn mòn lợi nhuận.

Ngay cả khi trữ lượng dầu khí được ước tính lên tới 31 tỉ thùng quy đổi, chi phí thăm dò đắt đỏ vẫn khiến các nhà đầu tư chùn bước. Mỏ khoáng sản không tự nhiên hình thành chỉ vì ý chí chính trị; chúng chỉ trở thành hiện thực khi giá cả và hậu cần hợp lý đủ để bù đắp cho hàng tỉ đô la vốn chôn chân trong nhiều thập kỷ.

Khó khăn chưa dừng lại ở đó. Đất hiếm thường bị khóa chặt trong các quặng phức tạp, đòi hỏi quy trình xử lý hóa học tốn kém và độc hại. Nếu quặng đi kèm với Uranium phóng xạ, vấn đề sẽ trở thành "thuốc độc chính trị". Greenland hiểu rất rõ điều này khi vào năm 2021, họ đã thông qua luật cấm khai thác Uranium, khiến một dự án đất hiếm lớn bị đóng băng vô thời hạn. Bài học cho Washington rất rõ ràng: Greenland có tài nguyên, nhưng họ cũng có chủ quyền, luật pháp và lá phiếu của người dân.

Điều này dẫn đến khía cạnh ít được ông Trump nhắc tới nhất: Con người. Khai thác mỏ ở Greenland không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là sự đánh đổi với sinh kế của cộng đồng dựa vào đánh cá và săn bắn. Môi trường biển lạnh giá, ít muối khiến khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái cực kỳ chậm chạp. Một sự cố ô nhiễm có thể để lại di chứng hàng chục năm. Với người dân Nuuk, cơn sốt khai thác mỏ được vẽ lên bằng những mỹ từ an ninh quốc gia tại Washington đôi khi lại trông giống như một ván cược đánh đổi tương lai của chính hòn đảo họ đang sống.

Tựu trung lại, nếu những phát ngôn của ông Trump chứng minh điều gì, thì đó là việc chuyển đổi năng lượng không còn đơn thuần là câu chuyện môi trường. Đó là cuộc đua tranh giành tài nguyên khốc liệt dưới vỏ bọc an ninh và thương mại. Greenland, với tảng băng khổng lồ và những vỉa đá cổ xưa, đã trở thành biểu tượng của thời đại mới: Nơi biến đổi khí hậu hé lộ giá trị, giá trị mời gọi quyền lực, và cộng đồng địa phương buộc phải gồng mình trước những tham vọng toàn cầu. Phương Tây muốn năng lượng sạch mà không bị phụ thuộc, và Greenland có thể là câu trả lời, nhưng chắc chắn không phải bằng bất cứ giá nào.

Bùi Tú