'Nhà giáo' tuổi thiếu niên

Ông Nguyễn Đình Cát. 

Trong một lần tham gia sinh hoạt thơ với Hội Cựu giáo chức xã An Phú (khu vực Cộng Hòa), tôi được nghe ông Nguyễn Đình Cát đọc những vần thơ về quê hương, kỷ niệm thời niên thiếu tham gia phong trào "Bình dân học vụ". Từ những vần thơ giản dị đó, khiến tôi muốn tìm hiểu thêm về những ngày sôi nổi thời thiếu niên của ông.

Tại ngôi nhà riêng ở xóm Xuân, thôn An Điền Xuân, xã An Phú, tôi được ông Cát kể: "Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ta giành chính quyền ở tỉnh Hải Dương và phủ Nam Sách (sau này là huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương; hiện nay là xã Nam Sách, TP Hải Phòng) năm 1945, tôi khi ấy mới 12 tuổi, được kết nạp vào Đội Thiếu niên Cứu quốc xã Cộng Hòa (nay là xã An Phú, TP Hải Phòng), do anh Nguyễn Hữu Oánh làm Đội trưởng; anh Nguyễn Công Lục là Phó đội trưởng.

Tôi được bố mẹ cho đi học chữ Nho do ông khóa Lơ dạy từ khi 6 tuổi, đến năm 9 tuổi, chuyển sang học chữ Quốc ngữ do thầy Phạm Bá Toại dạy. Sau đó, tôi đi học thầy giáo Hoành ở thôn Lai Khê, xã Cộng Hòa, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương (nay là xã Lai Khê, TP Hải Phòng); rồi sang học ở Chí Linh (nay thuộc TP Hải Phòng). Năm 1945, tôi thi đỗ sơ học yếu lược (trình độ tiểu học ngày nay), chuyển lên học lớp Nhì, thì ta giành được chính quyền. Tôi về tham gia Đội Thiếu niên Cứu quốc ở xã, có "ít chữ", nên được phân công làm thư ký kiêm thủ quỹ của đội. Khi thực dân Pháp trở lại xâm lược nước ta (23-9-1945), để ủng hộ đồng bào Nam Bộ kháng chiến, Đội Thiếu niên Cứu quốc chúng tôi cùng với các anh trong Đoàn Thanh niên Cứu quốc của xã, đi bộ từ làng An Điền (nay là thôn An Điền Xuân), theo Quốc lộ 5 lên tỉnh Hải Dương dự mít tinh, hô vang khẩu hiệu "Đả đảo giặc Pháp, tiễu trừ Việt gian"...

 Ông Nguyễn Đình Cát (ngồi thứ tư, từ trái sang) trong một buổi sinh hoạt của cựu giáo chức khu vực Cộng Hòa (xã An Phú, TP Hải Phòng).

Ở làng tôi hồi đó, bà con nhân dân rất tích cực, sôi nổi hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, như "diệt giặc đói", "diệt giặc dốt", thực hiện "hũ gạo tiết kiệm"... Đoàn Thanh niên Cứu quốc An Điền (nay là các thôn: An Điền Xuân, An Điền Giáp, An Điền Kim), do anh Phạm Hữu Lẻo (còn gọi là anh Luật) phụ trách, tổ chức phong trào "Bình dân học vụ", dạy chữ Quốc ngữ cho bà con. Các đội viên thiếu niên chúng tôi cũng tham gia dạy học cùng các anh. Chúng tôi cầm nong, nia, dần, sàng, phản giường... đã viết chữ lên đó, đến cổng chợ, cổng làng, dựng lên. Ai đi qua, chỉ vào từng chữ, ai đọc được mới cho vào chợ, vào làng. Ai không đọc được thì quay về. Nhiều lần tôi bị mẹ mắng vì các bà Vét, ông Két, bà Bỉnh, bà Tàu... đến phàn nàn với mẹ tôi, vì không đọc được chữ, nên tôi không cho các bà vào chợ tổng Đình Yến. Tôi phải giải thích với mẹ là bây giờ phải nghe theo Bác Hồ, học được chữ mới diệt được "giặc dốt", mới làm cách mạng được. Mẹ tôi nghe vậy cũng xuôi xuôi, nên không mắng tôi nữa.

 Cựu chiến binh, Thiếu tá Nguyễn Đình Cát

Phong trào "Bình dân học vụ" ở thôn tôi rất sôi nổi. Anh Nguyễn Đồng Dia là Trưởng ban Bình dân học vụ của thôn giao cho tôi dạy học một lớp học có 13 học viên trong xóm. Các học viên đều là các bà, các cô, bác lớn tuổi. Nhờ tôi dạy mà đều biết đọc, biết viết và được... đi chợ. Về thành tích này, năm 1947, tôi được thầy Nguyễn Huy Tham là Trưởng ban Bình dân học vụ của huyện Nam Sách tặng giấy khen. Bản giấy khen lúc ấy chỉ làm bằng giấy pơ-luya, đánh máy, nhưng khuyến khích, động viên tôi rất lớn, khiến tôi càng hăng hái tham gia phong trào".

Các đội viên thiếu niên ở làng An Điền khi đó tham gia phong trào "Bình dân học vụ" ngày đêm. Đến tháng 3-1949, quân Pháp đánh chiếm Chí Linh, rồi tràn qua sông Kinh Thầy, càn quét sang xã Cộng Hòa. "Từ đó, xã tôi bị kìm kẹp bởi quân Pháp và tay sai. Tôi tham gia hoạt động bí mật ở xã, đến tháng 5-1952, tôi xung phong vào bộ đội chủ lực, tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp. Tháng 5-1954, tôi vinh dự được kết nạp Đảng tại Mặt trận Điện Biên Phủ. Hòa bình lập lại ở miền Bắc, tôi được cử đi đào tạo sĩ quan quân đội, công tác đến năm 1983 thì nghỉ hưu với quân hàm thiếu tá. Ghi nhận những năm tháng dạy "Bình dân học vụ" và tham gia kháng chiến, ngày 30-4-1962, tôi được Nhà nước tặng thưởng Huy chương Kháng chiến hạng Nhì", ông Cát cho biết.