Chợ truyền thống mời khách trải nghiệm: Từ Tân Định đến Đông Ba

 Khách mua hàng ở chợ Đông Ba. Ảnh: Minh Anh

Đông Ba trước ngã rẽ

Câu chuyện từ chợ Tân Định gợi nhiều liên tưởng đến chợ Đông Ba - khu chợ đã tồn tại cả trăm năm giữa lòng Huế, nơi lưu giữ gần như đầy đủ các lớp văn hóa buôn bán, ẩm thực và thủ công của vùng đất Cố đô.

Mới đây (chiều 13/9/2026), Chủ tịch UBND thành phố Huế Lê Trí Thanh đã trực tiếp đi khảo sát thực tế tại chợ Đông Ba để tìm hướng phát triển thương mại, dịch vụ và du lịch cho khu vực này. Một trong những gợi ý được đưa ra trong chuyến khảo sát là nghiên cứu hình thành phố đêm khu vực Đông Ba, kết nối với đường Bạch Đằng, để tạo thành một chuỗi trải nghiệm về đêm dành cho du khách.

Đây là tín hiệu đáng mừng. Nhưng phố đêm, ánh sáng và ẩm thực đường phố có thể chỉ là phần “vỏ”. Cái mà Đông Ba có mà những khu phố đi bộ mới xây không có được, chính là “ruột”: Một trăm năm buôn bán tích lũy thành nếp sống, tay nghề, những câu chuyện mà không nơi nào sao chép được trong một sớm một chiều. Vấn đề là làm sao để cái “ruột” quý giá ấy được nhìn thấy, chạm vào và mang về, chứ không chỉ được đi ngang qua như một phông nền chụp ảnh.

Từ “bán hàng” sang “kể chuyện”

Từ câu chuyện chợ Tân Định, có thể hình dung một số hướng đi cụ thể cho Đông Ba, dựa trên chính các ngành hàng vốn có của chợ:

Khu vực may mặc, áo dài, khăn đóng có thể trở thành không gian trải nghiệm may áo dài, thêu thùa ngay tại chỗ. Những cầu thang, lối đi rộng trong chợ có thể trở thành sàn diễn thời trang định kỳ vào những khung giờ cố định, phối hợp với các công ty lữ hành đưa khách đến xem trình diễn rồi mua sắm ngay sau đó. Đi kèm là không gian cho khách thuê hoặc mua cổ phục để chụp ảnh giữa chợ. Những ngày giáp Tết cổ truyền bấy lâu nay, Đông Ba luôn là điểm đến quay phim, chụp hình của nhiều bạn trẻ. Nay thì, đừng để chỉ là dịp Tết.

Khu vực bán mắm có thể mở những giờ học làm mắm. Những thẩu mắm ruốc, mắm tôm do chính tay du khách làm ra sẽ được ghi tên và gửi đến tận nhà qua đường bưu điện hoặc xe khách - biến một món hàng vốn kén khách vì mùi vị thành một kỷ niệm cá nhân hóa. Vừa học vừa nghe mấy mệ, mấy o kể chuyện làm mắm, chính là một trải nghiệm rất độc, lạ.

Khu vực bán chè, đồ mây tre, nón lá đều có thể áp dụng mô hình tương tự: khách cùng người bán làm chè bột lọc heo quay, tự đan một chiếc rổ nhỏ, hoặc chằm và vẽ hình lên chính chiếc nón bài thơ mình sẽ mang về.

Điểm chung của các đề xuất này là chuyển vai trò người bán hàng từ “người phục vụ nhu cầu mua sắm” sang “người truyền nghề”, và chuyển trải nghiệm du khách từ “xem và mua” sang “làm và mang về câu chuyện của chính mình”. Đó chính là điều du lịch trải nghiệm - đi vào chiều sâu văn hóa, có dấu ấn cá nhân - đang tìm kiếm, và Đông Ba đang có sẵn nguyên liệu.

Nhìn ra thế giới

Việc biến một khu chợ truyền thống thành điểm đến trải nghiệm không phải là ý tưởng riêng có ở Việt Nam. Nhiều khu chợ nổi tiếng thế giới đã đi qua hành trình tương tự.

Chợ Tsukiji (Tokyo, Nhật Bản) từng đứng trước nguy cơ vắng khách khi khu chợ bán buôn hải sản chính di dời sang Toyosu năm 2018. Dù khu chính không còn nhưng khu chợ ngoài - nơi bán lẻ cho cả người dân lẫn du khách - lại phát triển mạnh hơn nhờ chính quyền địa phương chủ động hỗ trợ hộ kinh doanh, xây trung tâm thông tin du lịch ngay trong chợ và giữ lại không khí “chợ cá buổi sáng” vốn có. Khách quốc tế kéo đến ăn sushi tươi tại quầy, mua dao làm bếp, đồ gốm thủ công - những sản phẩm gắn liền văn hóa ẩm thực Nhật, không phải hàng lưu niệm đại trà.

Chợ Borough (London, Anh) có lịch sử hơn một nghìn năm, từng chỉ là chợ đầu mối rau quả bán buôn cho nhà hàng trong thành phố. Từ thập niên 1990, chợ tái định hình thành một điểm đến ẩm thực cao cấp, quy tụ người bán đặc sản, phô mai thủ công, hải sản, đồ ăn đường phố quốc tế, trong khi vẫn duy trì song song hoạt động bán buôn. Chợ hiện là một trong những điểm hút khách lớn nhất London, chứng minh một khu chợ có thể vừa giữ chức năng kinh tế cốt lõi, vừa “khoác áo mới” để đón khách.

Những câu chuyện trên có một điểm chung: không có khu chợ nào từ bỏ bản chất buôn bán truyền thống để chạy theo du lịch một cách gượng ép. Thay vào đó, chính quyền địa phương và các hộ kinh doanh cùng bồi đắp thêm một lớp trải nghiệm - được kể lại, được hướng dẫn, được cá nhân hóa - trên nền tảng những gì khu chợ vốn đã có sẵn. Đó cũng chính là con đường mà chợ Tân Định đang đi, và có lẽ cũng là con đường mà Đông Ba, với vốn liếng trăm năm của mình, hoàn toàn có thể tự tin bước tới.

Phố đêm, ánh đèn hay các hoạt động ban đêm chỉ là điều kiện cần để giữ chân khách lâu hơn ở khu vực Đông Ba - Bạch Đằng. Điều kiện đủ, như những ví dụ trên cho thấy, nằm ở việc biến từng gian hàng, từng ngành nghề trong chợ thành một “lớp học” nhỏ, một câu chuyện mà du khách có thể tự tay viết nên. Khi ấy, chợ Đông Ba không chỉ là nơi bán hàng lưu niệm, mà trở thành nơi lưu giữ và truyền tải chính linh hồn của Huế.