Nhà khoa học của nhà nông
Hơn 20 năm âm thầm nối những nhịp cầu khoa học với thực tiễn, PGS.TS Ngô Văn Mạnh - giảng viên Khoa Nuôi trồng Thủy sản (Trường Thủy sản và Khoa học Sự sống, Trường Đại học Nha Trang) đã đưa nhiều giống cá biển từ phòng thí nghiệm đến các vùng nuôi, mở ra hướng phát triển kinh tế hiệu quả cho hàng nghìn hộ nuôi thủy sản ở Khánh Hòa và các tỉnh duyên hải.
PGS.TS Ngô Văn Mạnh hướng dẫn sinh viên cách kiểm tra thức ăn tươi sống trong bể ương ấu trùng cá chim vây vàng.
Từ phòng thí nghiệm đến lồng bè
Ở vùng biển Nha Trang hay quanh các lồng bè tại vịnh Cam Ranh, vịnh Vân Phong, nhiều người không xa lạ với dáng người cao to, làn da rám nắng và cách nói chuyện dân dã, hào sảng của thầy Ngô Văn Mạnh - người đã lăn lộn hàng chục năm với nghề nuôi biển. Trò chuyện với ông vào một buổi chiều hửng nắng tại trạm thực nghiệm, nghe ông kể chuyện nghề mới thấy hết sự công phu, tỉ mỉ của công việc nghiên cứu, sản xuất giống cá biển. "Nhìn vào lồng cá bơi lội tung tăng, nhiều người nghĩ mọi thứ đơn giản, chứ làm giống cá biển là cầm chắc rủi ro nếu thiếu kiên nhẫn. Cá bột mới nở nhỏ hơn sợi tóc, nhạy cảm vô cùng. Chỉ cần dòng nước biến động nhẹ, độ mặn tăng lên một chút hay nguồn thức ăn kém tươi là cả bể trứng coi như trắng tay. Đã có những năm tháng, tôi cùng anh em kỹ thuật thức trắng đêm này qua đêm khác, dán mắt vào màn hình theo dõi, điều chỉnh từng thông số về nhiệt độ, độ mặn, hàm lượng ôxy trong nước để chăm sóc cho đàn cá. Thất bại không biết bao nhiêu mà kể, nhưng anh em bảo nhau mỗi thất bại là một bài học quý giá để tiếp tục nỗ lực", ông chia sẻ.
Quá trình cho cá đẻ và sản xuất giống cá chim vây vàng, cá hồng Mỹ không đơn thuần là những kiến thức lý thuyết trong sách vở, mà là chuỗi ngày dài mày mò, thử nghiệm và đúc rút kinh nghiệm. Trước đây, ngư dân ven biển muốn nuôi hai loài cá này đều phải thu gom cá giống tự nhiên hoặc nhập giống qua các nguồn không chính thức với giá cao, tiềm ẩn nguy cơ mang mầm bệnh. Thấu hiểu khó khăn của người nuôi, thầy Mạnh cùng đồng nghiệp thu thập thông tin, xây dựng đề tài nghiên cứu, tìm kiếm nguồn kinh phí, kết nối doanh nghiệp và ngư dân để thu thập cá, xây dựng đàn cá bố mẹ phục vụ nghiên cứu, sản xuất giống. Từ những đàn cá bố mẹ ban đầu còn ít ỏi, ông cùng các cộng sự đã sản xuất con giống, tạo ra các thế hệ cá bố mẹ F1, F2… chuyển giao cho người nuôi và các cơ sở sản xuất giống, góp phần chủ động nguồn cung con giống chất lượng cho nghề nuôi cá biển.
PGS.TS Ngô Văn Mạnh làm việc tại Trường Đại học Nha Trang.
Không dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hay các bài báo khoa học, điều PGS.TS Ngô Văn Mạnh luôn trăn trở là làm sao để kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào thực tế sản xuất, tạo ra giá trị kinh tế cho người dân. Nhìn lại hành trình 23 năm gắn bó với nghiên cứu và thực nghiệm, ông đã cùng các cộng sự làm chủ, chuyển giao quy trình sản xuất giống và nuôi thương phẩm nhiều loài cá biển có giá trị kinh tế cao, từ cá chim vây vàng, cá hồng Mỹ, cá chẽm mõm nhọn, cá mú chấm cam, cá mú trân châu đến những đối tượng mới đầy triển vọng như cá khế vằn, cá sủ đất, cá bè vẫu... Những con số từ các công trình do ông chủ trì cho thấy hiệu quả của việc đưa nghiên cứu vào thực tiễn. Với cá chim vây vàng, ông đã hoàn thiện quy trình công nghệ sản xuất giống đại trà, đạt tỷ lệ sống của cá bố mẹ 95,4%, tỷ lệ nở 81%, tỷ lệ sống từ cá hương lên cá giống hơn 90,2%. Đặc biệt, quy trình nuôi cá trong lồng bằng thức ăn công nghiệp đạt năng suất 7,51kg/m³. Đến nay, cá chim vây vàng đã trở thành đối tượng nuôi phổ biến trên cả nước, với sản lượng giống khoảng 50 - 80 triệu con/năm và sản lượng cá thương phẩm 20.000 - 25.000 tấn/năm. Sản phẩm cá chim từ các vùng nuôi trong nước còn được xuất khẩu sang nhiều thị trường trên thế giới.
Đối với cá hồng Mỹ, đề tài cấp tỉnh do ông làm chủ nhiệm đã chuyển giao công nghệ thành công cho 7 cơ sở, tạo ra hàng triệu con giống đạt tỷ lệ sống 76,2%. Hiện Khánh Hòa sản xuất khoảng 10 - 15 triệu con giống/năm, góp phần đưa loài cá này trở thành đối tượng có tiềm năng phát triển nuôi công nghiệp. Gần đây, đề tài nghiên cứu cá khế vằn đạt kết quả tích cực, với quy trình sản xuất 800.000 - 1,2 triệu con giống/năm. Với đề tài cá sủ đất giai đoạn 2021 - 2024, ông đã làm chủ quy trình cho cá bố mẹ kích cỡ trên 7kg sinh sản, sản xuất thành công hàng chục nghìn con giống cỡ 4 - 6cm và nuôi thương phẩm đạt năng suất hơn 7kg/m³ lồng.
PGS.TS Ngô Văn Mạnh dành phần lớn thời gian nghiên cứu ngoài thực địa.
Dẫn chúng tôi ra thăm dãy lồng HDPE ở vùng biển Đại Lãnh, ông Trần Văn Hai - người có hơn 10 năm nuôi cá lồng bè tại đây, bộc bạch: "Những năm chưa chủ động được nguồn cá giống đạt chuẩn, có nguồn gốc rõ ràng, người nuôi cá chẳng khác nào đánh cược may rủi. Đặt mua giống trôi nổi về thả, 10 con hao hụt hết 5 - 6 con, lại hay dính dịch bệnh. Từ ngày thầy Mạnh xuống tận lồng bè hướng dẫn cách nuôi cá chim vây vàng, cách phối trộn thức ăn công nghiệp để nước không bị bẩn, hiệu quả tăng rõ rệt. Lứa cá vừa rồi, tỷ lệ sống đạt hơn 80%, nuôi chừng 10 tháng là thu hoạch cá cỡ 8 lạng đến 1kg".
Nhìn lại hành trình đã qua, PGS.TS Ngô Văn Mạnh chia sẻ: "Để có được những quy trình thành công hôm nay, sức lực của một cá nhân là không đủ. Đó là thành quả từ sự chung sức, đóng góp của cả tập thể thầy và trò Khoa Nuôi trồng Thủy sản; sự hỗ trợ, phối hợp và tạo điều kiện của nhà trường; cùng sự tin tưởng, đồng hành của ngư dân".
Bà PHAN THỊ NGÂN HẠNH - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh: Sự chủ động về cây, con giống sạch bệnh là yếu tố quan trọng giúp nông dân nâng cao hiệu quả sản xuất. Những kết quả nghiên cứu của PGS.TS Ngô Văn Mạnh trong lĩnh vực giống thủy sản đã góp phần kết nối nhà khoa học với người nông dân, đưa tiến bộ kỹ thuật vào thực tiễn. Hội Nông dân tỉnh mong muốn ông cùng các nhà khoa học tiếp tục đồng hành với nông nghiệp, nông dân, nông thôn, hỗ trợ người dân ứng dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật vào sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển sinh kế bền vững.
Đưa tri thức vào thực tiễn
Không chỉ trực tiếp nghiên cứu, PGS.TS Ngô Văn Mạnh còn dành tâm sức tổ chức hàng chục lớp tập huấn, đào tạo kỹ thuật viên cho các trại giống tại Khánh Hòa và nhiều tỉnh ven biển. Hàng trăm hộ dân cùng hàng chục kỹ thuật viên trẻ được ông hướng dẫn nay có thể tự vận hành quy trình sản xuất giống thương mại và nuôi cá lồng bằng công nghệ cao.
Nói về người đồng nghiệp, TS. Vũ Trọng Đại - Trưởng khoa Nuôi trồng Thủy sản - chia sẻ: "PGS.TS Ngô Văn Mạnh là mẫu nhà khoa học của nhà nông. Những công trình của ông đã trực tiếp giải bài toán về con giống khỏe và quy trình nuôi cá biển bền vững. Chúng tôi luôn xác định nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ của giảng viên và phải gắn liền với thực tiễn sản xuất. Trong thời gian tới, khoa tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất, cơ chế và nguồn lực để giảng viên yên tâm nghiên cứu, sáng tạo, đưa thêm nhiều công trình ứng dụng vào cuộc sống; nhất là trong bối cảnh Khánh Hòa đang tập trung phát triển thủy sản và nuôi biển xa bờ theo hướng xanh, hiện đại, bền vững, gắn với bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học biển".
PGS.TS Ngô Văn Mạnh hướng dẫn sinh viên Thái Lan ra tham quan mô hình nuôi cá thương phẩm và cá bố mẹ trong lồng trên biển tại Khánh Hòa.
Với những đóng góp bền bỉ, PGS.TS Ngô Văn Mạnh đã nhận nhiều bằng khen của Bộ Giáo dục và Đào tạo, UBND tỉnh cùng danh hiệu "Trí thức tiêu biểu tỉnh Khánh Hòa". Gần đây, ông được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tôn vinh danh hiệu "Nhà khoa học của nhà nông" năm 2026. Dù vậy, ông luôn tâm niệm: "Danh hiệu là niềm vinh dự, nhưng phần thưởng lớn nhất của người làm khoa học vẫn là nhìn thấy lồng bè an toàn, thấy ngư dân trúng mùa cá. Nghề biển phía trước còn nhiều thách thức, từ biến đổi khí hậu đến ô nhiễm môi trường. Mình còn sức thì còn đi, tìm thêm những loài cá mới, hoàn thiện những quy trình nuôi sinh thái hơn để người dân yên tâm bám biển, làm giàu".
Rời khu vực nuôi biển trên đầm Nha Phu, chúng tôi vẫn nhớ hình ảnh người thầy lặng lẽ ngắm nhìn những lồng bè nhấp nhô giữa không gian trời biển. Đó cũng là hình ảnh đẹp về sự gắn kết giữa tri thức khoa học và thực tiễn đời sống, nơi mỗi công trình nghiên cứu đều thấm đượm vị mặn mòi của biển khơi.
