Nhà thơ Bằng Việt với Hà Nội (kỳ 2): Bề dày văn hóa qua khảo cứu

1. Tình yêu Hà Nội của nhà thơ "Bếp lửa" không chỉ hiện diện trong thơ. Một mảng đóng góp đáng chú ý khác của ông là những công trình nghiên cứu, biên khảo về lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội, trong đó nhiều công trình thuộc Tủ sách Thăng Long nghìn năm văn hiến.

Cụ thể, đó là các công trình như: Kẻ sĩ Thăng Long, Kinh đô Rồng - Từ truyền thống thượng võ đến chủ nghĩa anh hùng (viết chung với Nguyễn Khắc Phục), Tuyển thơ Thăng Long - Hà Nội mười thế kỷ, Tuyển tập ký - tản văn Xứ Đoài (chủ biên). Đây đều là những công trình được Bằng Việt dày công nghiên cứu, biên soạn với tâm huyết của người có kiến thức uyên bác, am hiểu sâu sắc về các khía cạnh đặc trưng của văn hóa, nghệ thuật Hà Nội.

Nhà thơ Bằng Việt (thứ hai từ trái) và nhà văn Tô Hoài (bìa trái) trong một buổi làm việc với Ban Biên tập báo “Người Hà Nội” (nay là tạp chí “Người Hà Nội”). Ảnh: nguoihanoi.vn

Tiêu biểu trong số này phải kể tới công trình chuyên khảo Kẻ sĩ Thăng Long (NXB Hà Nội, 2017), viết về giới trí thức Thăng Long 10 thế kỷ, được nhà thơ Bằng Việt dành nhiều công phu, chọn lọc tư liệu quý hiếm, nghiên cứu và biên khảo trong vòng 2 năm, là một đề tài khoa học dày gần 400 trang, được Hội đồng Khoa học chọn lọc của Thủ đô nghiệm thu xuất sắc.

Đây là cuốn biên khảo được đánh giá là tiếp cận được một đề tài thú vị, độc đáo và đa diện về một khía cạnh đặc sắc trong lịch sử tạo dựng và phát huy thế mạnh tri thức của con người Thăng Long - Hà Nội, nổi bật là các đặc điểm về phẩm chất, học vấn, nhân cách, khí tiết; về hoàn cảnh lịch sử  hình thành và phát triển của tầng lớp "kẻ sĩ", "xuất" và "xử" qua các thời - có khi ra giúp nước, có khi ở ẩn, mở trường dạy học, vui thú điền viên, sáng tác thơ văn để đời - mà trong số họ, có nhiều nhà khoa bảng nổi tiếng, nhiều bậc anh tài kiệt xuất, cả các gương mặt kinh bang tế thế, tác động sâu rộng đến việc hình thành nền móng văn hiến Thủ đô, làm rạng danh cho Thăng Long - Hà Nội từ khi định đô đến nay.

Nhớ lại thời điểm ra đời công trình này, Bằng Việt kể: "Vào thời kỳ chuẩn bị kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, hưởng ứng lời kêu gọi của Thành ủy Hà Nội về việc mỗi người hãy tâm huyết tạo ra những tác phẩm, công trình xứng đáng với Hà Nội nghìn năm, thì tôi nghĩ, mình đã sống, lớn lên ở Hà Nội, trưởng thành như một trí thức trẻ Thủ đô suốt thời kỳ chống Mỹ cứu nước, vậy có lẽ mình nên tập trung mọi hiểu biết để gắng dựng lại chân dung một tầng lớp trí thức Thăng Long - Hà Nội xưa, từ khi hình thành đến thế kỷ XX".

Với phương pháp diễn dịch và quy nạp, kết hợp dẫn giải bằng lịch sử văn hóa, cùng mạch văn tùy bút phóng túng, có pha thêm giọng kể chuyện, cùng điểm xuyết các dẫn chứng văn chương kim cổ, tác giả Bằng Việt đã nỗ lực làm rõ được các giá trị văn hóa truyền thống và khai thác từ nhiều khía cạnh những điều ẩn chứa trong nội hàm tầng lớp trí thức Thăng Long xưa.

Ông đưa ra một kiến giải khá xác đáng về danh xưng Kẻ sĩ Thăng Long, chỉ tầm cao, tầm quảng bác về nhân văn và đức độ của một loại hình nhân cách, trùm lên tầm vóc trí thức của vùng đất đế đô ngàn năm văn hiến, chứ không hẳn chỉ nhằm để khoanh vùng giới sĩ phu có học, đóng khung trong khu vực định đô của một triều đại, một giai đoạn lịch sử. Nói thế có nghĩa là khái niệm này có giá trị biểu tượng và khái quát, có tầm cao hơn hẳn tính chất chỉ định khu biệt về địa lý.

2. Nếu Kẻ sĩ Thăng Long đi vào chiều sâu tri thức con người thì Tuyển thơ Thăng Long - Hà Nội mười thế kỷ (gồm 2 tập, NXB Hà Nội, dày khoảng 2400 trang), do Bằng Việt làm chủ biên, lại mở ra một trường nhìn rất rộng về Hà Nội trong thi ca.

Nhà thơ Bằng Việt cho biết, tuyển tập này không chỉ giới thiệu tác phẩm của những người sinh ra và trưởng thành ở Hà Nội, mà còn tập hợp rất nhiều tác giả từ các vùng quê khác, từng đến, từng sống, làm việc và gắn bó với Thủ đô. Chính quá trình này đã tạo nên những xúc động, ấn tượng, cảm nhận riêng về Hà Nội được thể hiện trong thơ. Có khoảng 2/3 tác giả trong tổng số trên 600 tác giả được tuyển chọn, là người trên mọi vùng quê đất nước, có sáng tác hay viết về Hà Nội, nên được chọn.

Khi Hà Tây sáp nhập vào Hà Nội, Bằng Việt tiếp tục tham gia chủ biên Tuyển tập ký - tản văn Xứ Đoài (NXB Hà Nội, 2019), một công trình thuộc Tủ sách Thăng Long nghìn năm văn hiến. Sách dày hơn 1.100 trang, tập hợp nhiều tác phẩm: ký, tùy bút, tản văn và các thể loại văn xuôi viết về vùng đất Xứ Đoài qua nhiều thời kỳ.

Một số công trình khoa học, khảo cứu về lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội của Bằng Việt

Với Bằng Việt, công trình này không chỉ bổ sung thêm một mảng văn học quý về vùng văn hiến lâu đời Sơn Tây cũ, mà còn góp phần làm rõ hơn chiều sâu lịch sử, văn hóa và tâm linh của phần đất cổ đã trở thành một bộ phận cấu thành của Hà Nội sau khi mở rộng địa giới. Qua những trang viết của nhiều thế hệ tác giả, Xứ Đoài hiện lên như một không gian văn hóa có đầy đủ bản sắc riêng, ngày càng gắn bó hữu cơ với diện mạo chung phong phú của Thủ đô.

Một công trình khoa học có dấu ấn của Bằng Việt khác ở mảng khảo cứu nữa, đó là Kinh đô Rồng - Từ truyền thống thượng võ đến chủ nghĩa anh hùng (viết chung với Nguyễn Khắc Phục). Ban đầu, đây vốn là đề cương đã được duyệt trong Tủ sách Thăng Long nghìn năm văn hiến của nhà văn Nguyễn Khắc Phục, nhưng không may, ông mắc bạo bệnh và qua đời. Vì tình bạn thân thiết với người bạn quá cố, nhà thơ Bằng Việt đã nhận lại đề cương mà nhà văn Nguyễn Khắc Phục đã sơ bộ chuẩn bị, cùng một khối tư liệu khá lớn, và quyết tâm chấp bút, hoàn thành công trình này.

Với nguồn tư liệu phong phú, cùng cách viết mạch lạc, khúc triết, Kinh đô Rồng - Từ truyền thống thượng võ đến chủ nghĩa anh hùng (NXB Hà Nội, 2019) dày hơn 600 trang, đã tổng kết truyền thống thượng võ từ cổ đại đến nay, qua nhiều thế hệ, đồng thời phác họa mối quan hệ giữa tinh thần thượng võ với ý thức tự chủ, khát vọng giành quyền sống, khát vọng tự chủ từ xa xưa của người Việt Nam.

Tiếp đó, công trình mở ra những trang rạng rỡ về nền võ học cổ truyền, các võ công hiển hách của cha ông, kết hợp giữa tinh thần thượng võ, trí thông minh trong cách sử dụng binh thư, khí cụ, các loại vũ khí, các sơ đồ bày binh bố trận, biến ảo khôn lường, kết hợp hoàn hảo với chủ nghĩa anh hùng, tinh thần bất khuất, khí phách hào sảng, sự kiên trì vô song trong chiến đấu dựng nước và giữ nước.

Biết bao sự kiện, nhân vật liên quan đến Thăng Long - Hà Nội, khi biết khám phá và khai mở đúng thời điểm, sẽ là tiền đề vững chắc, nâng cao và tỏa sáng hơn nữa truyền thống địa linh - nhân kiệt của mảnh đất ngàn năm. Truyền thống ấy rất cần được kế thừa và phát huy, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, nhằm nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa cốt lõi của Thăng Long - Hà Nội, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

3. Cùng trong khoảng thời gian này, Bằng Việt tham gia với tư cách là cố vấn khoa học trong quá trình biên soạn và thẩm định hơn một trăm đầu sách của Tủ sách Thăng Long nghìn năm văn hiến.

Đó cũng là cách ông gửi tất cả tình cảm của mình vào Hà Nội, trong giai đoạn Thành phố vừa mở rộng không gian sang Xứ Đoài, vừa nhìn lại chiều sâu văn hiến đúng dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Qua từng công trình biên khảo, tuyển chọn và sáng tác, ông muốn góp phần nhận diện, làm sáng tỏ hơn những lớp trầm tích đã bồi đắp nên Hà Nội qua thời gian, nhằm gìn giữ, tiếp nối những giá trị bền vững của văn hóa Thăng Long - Hà Nội, gắn cùng Xứ Đoài trong một diện mạo mới. Qua đó, ta cũng thấy bề dày văn hóa trong con người nhà thơ, ở khả năng đi từ xúc cảm thi ca đến những suy tư có chiều sâu về lịch sử, con người, và thâm nhập vào căn cốt vùng đất mình gắn bó.

(Còn nữa)