Nhà văn Phạm Thuận Thành: "Viết văn đòi hỏi chiều sâu trải nghiệm, sự trung thực trong sáng tạo”

Vóc dáng thành phố Bắc Ninh trong văn xuôi

Thưa nhà văn Phạm Thuận Thành, qua các sáng tác văn xuôi hưởng ứng cuộc thi với chủ đề "Bắc Ninh trên hành trình trở thành thành phố" giai đoạn vừa qua, ông nhận thấy các nhà văn đã phác họa diện mạo thành phố Bắc Ninh như thế nào?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: Qua bốn lần tổ chức cuộc thi, các tác giả văn xuôi Bắc Ninh đã góp thêm những góc nhìn giàu cảm xúc về hành trình phát triển của quê hương. Bằng chất liệu từ đời sống, các tác giả không chỉ phản ánh những đổi thay hiện hữu mà còn gửi gắm hình dung về một thành phố hiện đại, năng động, phát triển hài hòa trên nền tảng văn hiến Kinh Bắc.

"Tác phẩm lớn không nhất thiết phải viết về những vấn đề vĩ mô, lớn lao mà có khi, chỉ từ câu chuyện của một làng quê, một gia đình, một người lao động bình dị, nhà văn vẫn có thể chạm tới những vấn đề có ý nghĩa phổ quát về thân phận con người" - Nhà văn Phạm Thuận Thành.

Trước hết, đó là thành phố có nền kinh tế phát triển, lấy công nghiệp hiện đại làm động lực, đồng thời khai thác hiệu quả tiềm năng nông nghiệp công nghệ cao. Trong truyện ngắn "Chuyển nhà cho mẹ" của nhà văn Lương Thìn đoạt giải Nhất năm 2023 đã đặt nhân vật trước cuộc đấu tranh nội tâm khi phải di chuyển phần mộ mẹ để nhường đất cho dự án. Từ câu chuyện giàu tính nhân văn, tác phẩm gợi ra sự hài hòa giữa tình cảm gia đình và lợi ích cộng đồng trong quá trình phát triển. Cùng với đó, nhiều tác phẩm khác lại khắc họa khả năng chuyển đổi sản xuất, tinh thần làm giàu trên chính quê hương của người nông dân Bắc Ninh.

Diện mạo thành phố còn được thể hiện qua quá trình đô thị hóa, từ hạ tầng giao thông, công viên đến các công trình văn hóa, thể thao hiện đại. Bút ký "Từ thị xã đèn dầu" của Quang Đại tạo dấu ấn bằng sự đối sánh giữa một thị xã còn nhiều thiếu thốn với diện mạo đô thị ngày càng khang trang. Ở thể loại truyện ngắn, nhiều tác phẩm cho thấy ký ức, phong tục và di sản đã trở thành nguồn lực tinh thần, khơi dậy tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ cội nguồn... Từ những hình tượng và câu chuyện cụ thể, văn xuôi Bắc Ninh đã góp phần phác họa một thành phố xanh, thông minh, hiện đại, văn minh, giàu đẹp nhưng không đánh mất hồn cốt Kinh Bắc.

Bắc Ninh đang trải qua quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và những chuyển đổi rất nhanh về không gian sống. Theo ông, sự thay đổi đó đang tác động như thế nào đến con người?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: Khi kinh tế phát triển, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ thì đời sống, cách nghĩ, cách làm của con người cũng thay đổi theo. Một trong những chuyển biến nổi bật là con người Bắc Ninh ngày càng năng động, nhạy bén trong phát triển kinh tế, thương mại, dịch vụ và thích ứng nhanh với những điều kiện sống mới.

Bên cạnh những mặt tích cực, quá trình chuyển đổi cũng đặt ra không ít vấn đề đáng suy ngẫm. Lối sống đô thị, xu hướng coi trọng vật chất, đề cao hưởng thụ có những biểu hiện ngày càng rõ; con người cũng dần phụ thuộc nhiều hơn vào thị trường và các nguồn cung từ bên ngoài. Ngay cả khu vực nông thôn cũng ngày càng phụ thuộc vào thị trường. Sự thay đổi này phản ánh những biến đổi sâu xa hơn trong quan hệ giữa con người với môi trường sống, trong thói quen sinh hoạt, cùng quan niệm về giá trị và cách thức tổ chức cuộc sống.

Văn học phải hướng đến con người

Nhìn vào quá trình biến đổi ấy, nhà văn đặc biệt quan tâm đến những chuyển động nào trong đời sống tinh thần của con người?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: M. Gorki nói "Văn học là nhân học". Tức là văn học phải hướng sự quan tâm đến con người. Khi bối cảnh thay đổi, con người cũng thay đổi. Có người thích ứng rất nhanh với đời sống mới nhưng cũng có người chưa theo kịp.

Nhà văn Phạm Thuận Thành (tên thật là Phạm Văn Thành) sinh năm 1962, quê ở tổ dân phố An Bình, phường Mão Điền, thành phố Bắc Ninh. Ông hiện là Chi hội trưởng Chi hội Văn xuôi, Hội Văn học Nghệ thuật thành phố Bắc Ninh; hội viên Hội Ngôn ngữ học Việt Nam và Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam. Đến nay, tác giả đã xuất bản hơn 30 đầu sách, tiêu biểu như: Cổ Trai xuất đế, Hoàng phi Nguyễn Thị Kim, Ranh giới, Nước mắt thời gian... Những đóng góp cho văn học, nghệ thuật đã mang lại cho nhà văn nhiều giải thưởng cấp tỉnh, khu vực và toàn quốc.

Đó là sự giao thoa, chuyển dịch giữa truyền thống và hiện đại, giữa nếp sống cũ và lối sống đô thị; giữa nhu cầu sống nhanh để thích ứng với thời cuộc và nhu cầu sống chậm để gìn giữ những giá trị văn hóa đã bồi đắp qua nhiều thế hệ. Những chuyển động ấy không chỉ diễn ra trong mỗi cá nhân mà còn len sâu vào các mối quan hệ gia đình, làng xóm và đời sống cộng đồng. Với tôi, đó chính là vùng hiện thực mà văn chương cần đi sâu khám phá để nhận diện những gì đang đổi thay, những giá trị con người cần gìn giữ trong dòng chảy hiện đại hóa.

Con người hôm nay vừa mưu sinh, vừa phải thích nghi với môi trường sống mới. Hãy hình dung xem, nếu trước đây chúng ta đấu tranh để ngày làm 8 tiếng thì bây giờ công nhân, người lao động lại mong tìm kiếm việc làm ở những công ty cho làm thêm giờ. Bởi vậy, không thể nhìn sự phát triển chỉ bằng những chỉ số kinh tế. Đằng sau quá trình ấy vẫn là con người với những nhu cầu vật chất và tinh thần, với những lo toan, lựa chọn, khát vọng và cả những trăn trở giằng xé nội tâm. Đó là hiện thực mênh mông cho văn học.

Có ý kiến cho rằng văn học Bắc Ninh hiện nay chưa sáng tạo được những tác phẩm thực sự xứng tầm với một vùng đất có đời sống văn hóa giàu có. Ông nhìn nhận như thế nào?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: Đây là một vấn đề đáng suy ngẫm. Chất liệu đời sống ở Bắc Ninh hiện nay rất phong phú nhưng chất liệu nhiều không đồng nghĩa với việc sẽ có tác phẩm lớn. Điều quyết định là tầm nhìn, chiều sâu tư tưởng và năng lực khám phá nội tâm con người của các nhà văn.

Tác phẩm lớn không nhất thiết phải viết về những vấn đề vĩ mô, lớn lao mà có khi, chỉ từ câu chuyện của một làng quê, một gia đình, một người lao động bình dị, nhà văn vẫn có thể chạm tới những vấn đề có ý nghĩa phổ quát về thân phận con người. Văn học Bắc Ninh còn thiếu chính là những tác phẩm có sức khái quát sâu sắc về con người Bắc Ninh trong thời đại mới - những con người đang đứng giữa dòng chảy của đổi thay, vừa mang trong mình chiều sâu văn hóa Kinh Bắc, vừa phải đối diện với những thách thức của đời sống hiện đại. Vấn đề này thuộc về tầm vóc tư tưởng, bản lĩnh nghệ thuật, cách nhìn hiện thực và tài năng sáng tạo của người viết.

Vậy theo ông, phẩm chất quan trọng nhất của nhà văn trong giai đoạn hiện nay là gì?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: Viết văn là một quá trình lao động nghiêm cẩn, đòi hỏi chiều sâu trải nghiệm và sự trung thực trong sáng tạo. Tôi cho rằng, đã là nhà văn thì hầu hết đều trung thực, nhưng phẩm chất cốt lõi quan trọng cần có đó là tài năng, phải thực sự có tài. Cùng với tài năng, nhà văn còn dám dấn thân và lao động nghiêm túc với chữ nghĩa. Còn nếu chỉ viết để chứng tỏ mình đang viết, viết cho vui hoặc viết theo thói quen thì rất khó tạo ra tác phẩm có giá trị.

Một số tác phẩm của nhà văn Phạm Thuận Thành.

Văn học có thể làm gì để nâng đỡ đời sống tinh thần của con người trong một xã hội mà áp lực mưu sinh ngày càng lớn, thưa ông?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: Như tôi đã nói, nhà văn trước hết là người đi tìm cái đẹp, xây dựng cái đẹp và góp phần xây dựng con người chân - thiện - mỹ. Chức năng của văn học vẫn là hướng đến con người. Trong một đời sống nhiều biến động, văn học càng cần giúp con người hiểu mình, hiểu người khác và nhìn thấy những giá trị đáng được gìn giữ.

Tác phẩm văn học có thể làm đẹp tâm hồn, giúp con người có một đời sống tinh thần phong phú hơn. Dẫu vậy, để cái đẹp từ văn học đến được với công chúng cũng cần có sự quan tâm và những điều kiện phù hợp. Bởi một tác phẩm hay không phải lúc nào cũng đến được với đông đảo công chúng. Việc xuất bản, phát hành và đưa tác phẩm đến người đọc vẫn còn nhiều thách thức.

Thưa nhà văn, nếu một ngày nào đó, thế hệ sau đọc lại văn chương Bắc Ninh hôm nay để tìm xem con người đã sống, yêu thương, lựa chọn và thay đổi như thế nào trong giai đoạn quê hương chuyển mình, ông muốn họ tìm thấy điều gì trong những trang viết đó?

Nhà văn Phạm Thuận Thành: Tôi mong văn học hôm nay nhận diện được con người Bắc Ninh trong dòng chảy đổi thay, đồng thời soi chiếu được nền tảng văn hóa đã làm nên cốt cách con người của vùng đất này. Sáng tạo không có nghĩa là rời bỏ truyền thống để chạy theo cái mới cũng không phải khép mình trong những giá trị đã quen thuộc, mà là đứng vững trên nền tảng văn hóa dân tộc để khám phá con người đương đại và tạo nên tiếng nói nghệ thuật của thời đại mình. 

Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!