Nhận diện 'bẫy' lừa đảo trên không gian mạng

Rèn kỹ năng để phòng tránh lừa đảo     

(Thạc sĩ Tâm lý Đặng Hoàng An, giảng viên Trường đại học Đông Á Đà Nẵng)

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ khiến ai cũng có thể là “mồi ngon” của lừa đảo trực tuyến, kể cả giáo viên và học sinh. Học sinh do ít trải nghiệm xã hội, khả năng lọc thông tin hạn chế nên dễ tin vào những điều mới lạ hoặc bị đánh trúng nhu cầu nhận quà, kiếm tiền, mong muốn được công nhận.

Trong khi đó, giáo viên dẫu có kinh nghiệm vẫn có thể sập bẫy khi kẻ gian nắm rõ thông tin cá nhân và dựng kịch bản “đúng người, hợp cảnh”. Đối tượng lừa đảo thường dẫn dắt nạn nhân bằng cách mạo danh người thân, nhà trường, công an, ngân hàng hoặc chủ động làm quen, chia sẻ để tạo niềm tin. Tiếp đó, các đối tượng đánh vào cảm xúc của nạn nhân như: Sợ mất tiền, sợ người thân gặp chuyện hoặc sợ bỏ lỡ một cơ hội kiếm tiền.

Đặc biệt, chúng thường tạo cảm giác “phải quyết định ngay” để nạn nhân không đủ thời gian suy nghĩ và kiểm chứng. Đồng thời cô lập khả năng kiểm chứng thông tin bằng cách yêu cầu nạn nhân giữ bí mật, không được hỏi người thân, không được ngắt cuộc gọi hoặc liên tục đưa ra chỉ dẫn. Khi vừa hoảng loạn, nạn nhân dễ rơi vào trạng thái “tê liệt nhận thức”.

Giáo viên, học sinh cần được tham gia các buổi tập huấn để rèn luyện kỹ năng phòng, chống lừa đảo trên môi trường mạng - Ảnh: NVCC

Để phòng tránh lừa đảo trên không gian mạng, mỗi người cần hình thành thói quen phản biện lại trước thông tin bất thường: Ai đang liên hệ với mình? Vì sao họ yêu cầu mình làm việc này? Thông tin này có thể kiểm chứng ở đâu?

“Sức đề kháng” trước lừa đảo không tự nhiên mà có, cần phải được rèn luyện thường xuyên. Với môi trường học đường, việc tổ chức các chuyên đề, workshop rèn luyện kỹ năng số là rất cần thiết. Thông qua các hoạt động này học sinh và giáo viên được hướng dẫn cách chia sẻ với người xung quanh ngay khi gặp các tình huống bất thường và phòng tránh lừa đảo trên không gian mạng.

Dừng, kiểm chứng, rồi mới hành động.

(Anh Phạm Quang Dũng, chuyên gia nghiên cứu và đào tạo về trí tuệ nhân tạo)

Quá trình nghiên cứu và triển khai ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nhiều lĩnh vực, bên cạnh mục tiêu phổ cập công nghệ, tôi đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao nhận thức cộng đồng giúp người dân hiểu đúng bản chất của AI, khai thác AI một cách có trách nhiệm và trang bị kỹ năng tự bảo vệ mình trong môi trường số.

Hiện nay, AI khiến các hành vi lừa đảo trực tuyến trở nên nhanh hơn với mức độ giống thật cao hơn. Chỉ cần khai thác hình ảnh, video hoặc giọng nói được đăng tải công khai trên mạng xã hội, công nghệ đã có thể tạo ra hình ảnh, video deepfake, giả lập giọng nói, thậm chí mô phỏng chính xác phong cách giao tiếp của từng cá nhân. Không ít mô hình hiện nay còn hỗ trợ kẻ gian tự động hóa việc xây dựng các kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa; tạo website, ứng dụng giả mạo hoặc các nội dung chứa mã độc nhằm chiếm quyền điều khiển thiết bị của nạn nhân.

Đại biểu, học viên chụp hình lưu niệm tại lớp diễn tập an ninh mạng tỉnh Quảng Trị năm 2026 do Công an tỉnh tổ chức - Ảnh: NVCC

Trong môi trường số, mỗi người cần tập cho mình kỹ năng kiểm chứng nguồn thông tin, thay vì chỉ dựa vào những gì mình nhìn thấy hoặc nghe thấy. Để nhận diện các cuộc gọi video lừa đảo bằng AI, người dùng có thể chú ý đến một số dấu hiệu kỹ thuật bất thường như: Cử động mắt thiếu tự nhiên, khẩu hình miệng không khớp hoàn toàn với âm thanh, đường viền khuôn mặt bị nhòe khi di chuyển, hoặc giọng nói có độ trễ và âm sắc lạ.

Tuy nhiên, đây chỉ là những dấu hiệu tham khảo, điều quan trọng nhất vẫn là người dân cần kiểm chứng thông tin bằng một kênh khác. Đồng thời, cần hạn chế đăng tải các hình ảnh cận cảnh chất lượng cao, video rõ mặt hoặc các đoạn mẫu giọng nói lên mạng xã hội để tránh bị thu thập dữ liệu huấn luyện AI lừa đảo. Người dùng cũng cần nâng cao bảo mật tài khoản bằng xác thực hai yếu tố, tuyệt đối không bấm vào đường link lạ và không cài đặt bất kỳ ứng dụng nào nằm ngoài các kho ứng dụng chính thức thông qua các tệp đuôi APK...

Tôi muốn đề xuất một nguyên tắc đơn giản: Dừng, kiểm chứng, rồi mới hành động. Trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể thay đổi từng ngày, nhưng duy trì thói quen kiểm chứng vẫn là một trong những “lá chắn” hiệu quả nhất để mỗi người tự bảo vệ mình trong môi trường số.

Tránh trở thành “mắt xích” giúp kẻ gian thực hiện hành vi lừa đảo

(Thượng tá Trần Anh Tuấn, Trưởng phòng Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh)

Hoạt động lừa đảo trên không gian mạng hiện nay diễn biến phức tạp. Tuy phương thức của các đối tượng lừa đảo không mới nhưng liên tục biến tướng với mức độ tinh vi ngày càng cao.

Tội phạm lợi dụng tính ẩn danh của môi trường mạng, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài, SIM rác, tài khoản ngân hàng mua bán và tiền mã hóa để che giấu danh tính, chia nhỏ dòng tiền và nhanh chóng tẩu tán tài sản. Khó khăn lớn nhất là tội phạm hoạt động không phụ thuộc địa giới hành chính, liên tục đổi mới công nghệ và đánh vào sự thiếu cảnh giác của người dân. Điều này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của người dân trong môi trường số.

Để phòng ngừa hiệu quả các hình thức lừa đảo trên không gian mạng, người dân cần bình tĩnh kiểm tra khi nhận được cuộc gọi hoặc tin nhắn bất thường yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin. Tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP, PIN, thông tin tài khoản ngân hàng, giấy tờ tùy thân hoặc dữ liệu sinh trắc học cho người chưa được xác thực; không truy cập đường link lạ, quét mã QR hoặc cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc.

Người dân cũng không nên cho thuê, cho mượn hoặc mua bán tài khoản ngân hàng, SIM điện thoại, bởi những tài khoản này có thể bị các đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ có dấu hiệu lừa đảo, cần nhanh chóng trình báo cơ quan công an gần nhất. Việc thông tin sớm sẽ giúp cơ quan chức năng có thêm thời gian xác minh, ngăn chặn dòng tiền và nâng cao khả năng thu hồi tài sản.

Thời gian qua, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm, Công an tỉnh đã tăng cường nắm tình hình trên không gian mạng, rà soát các hội, nhóm, tài khoản, website, ứng dụng có dấu hiệu vi phạm; tiếp nhận, xác minh thông tin do người dân và các cơ quan, đơn vị cung cấp để kịp thời cảnh báo, ngăn chặn và xử lý.

Chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với các tổ chức tín dụng, nhà mạng để rút ngắn thời gian xử lý, kịp thời ngăn chặn các tài khoản nghi vấn, đồng thời tiếp tục đầu tư phương tiện kỹ thuật, nâng cao năng lực điều tra số và truy vết tài sản mã hóa. Công tác phòng, chống tội phạm mạng chỉ thật sự vững chắc khi có sự kết hợp chặt chẽ giữa lực lượng chức năng, các đơn vị cung cấp hạ tầng và ý thức tự bảo vệ của mỗi người dân.

Trong đó, mỗi người dân không chỉ cần biết cách nhận diện “bẫy” lừa đảo trên không gian mạng, mà còn tránh trở thành “mắt xích”, giúp kẻ gian thực hiện hành vi lừa đảo.

Trúc Phương (thực hiện)