Nhận diện 'chiêu bài' mới của đối tượng lan truyền tin giả

Dấu hiệu nào để nhanh chóng nhận biết tin giả, tin sai sự thật? Làm thế nào để không tiếp tay cho các đối tượng lan truyền tin giả, tin xấu độc?

Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy - Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an - chia sẻ cụ thể về chủ đề này, nhằm giúp người dân sử dụng mạng xã hội an toàn hơn, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển càng khiến nội dung thật - giả khó phân biệt.

Cần hình thành thói quen “dừng lại để kiểm chứng”

- Trước hết, người dân cần hình thành thói quen “dừng lại để kiểm chứng” trước khi tin và chia sẻ. Qua thực tiễn đấu tranh, chúng tôi nhận thấy tin giả thường đánh vào tâm lý tò mò, sợ hãi, bức xúc hoặc lòng tham của người dùng, với các tiêu đề gây sốc như “khẩn cấp”, “mới nhất”, “100% sự thật”, “cơ quan chức năng giấu thông tin”...

Một số dấu hiệu có thể nhận diện gồm: nguồn đăng không rõ ràng hoặc không phải nguồn chính thống; nội dung không có căn cứ, không dẫn nguồn cụ thể; thông tin thiếu thời gian, địa điểm, nhân vật; tiêu đề và nội dung mâu thuẫn; sử dụng hình ảnh, video cũ nhưng gắn với sự kiện mới.

Đối với hình ảnh, video được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI, người dùng có thể chú ý những bất thường như khuôn mặt, ánh mắt, khẩu hình, chuyển động môi không đồng bộ với lời nói; giọng nói có âm sắc thiếu tự nhiên; ánh sáng, bóng đổ, bàn tay, chữ viết hoặc các chi tiết trong khung hình bị biến dạng.

Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào mắt thường để kết luận nội dung là thật hay giả, bởi công nghệ AI ngày càng tinh vi. Cách an toàn nhất là kiểm tra chéo từ nhiều nguồn tin cậy, đặc biệt là cơ quan báo chí chính thống, cơ quan nhà nước hoặc nguồn thông tin gốc.

Người dân cũng có thể nhắn tin qua fanpage của lực lượng công an cấp cơ sở để hỏi về thông tin lan truyền. Hiện nay, công an các đơn vị địa phương được giao nhiệm vụ xây dựng những kênh thông tin để kết nối với người dân.

Nếu chưa xác định được tính chính xác của thông tin, người dân không bình luận, không tương tác và đặc biệt không chia sẻ.

- Hiện nay, các đối tượng không nhất thiết đưa thông tin sai lệch ngay từ đầu mà thường “xây dựng niềm tin trước, cài cắm thông tin sau”.

Ban đầu, tài khoản có thể đăng tải nội dung tích cực, thể hiện sự ủng hộ đất nước, các chủ trương, chính sách hoặc hoạt động của cơ quan nhà nước.

Sau khi thu hút một lượng người theo dõi nhất định, các đối tượng bắt đầu xen kẽ thông tin chưa kiểm chứng, xuyên tạc hoặc dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực.

Thậm chí, có trường hợp sử dụng hình ảnh, tên gọi, biểu tượng khiến người dùng lầm tưởng đây là tài khoản của cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân uy tín.

Điểm người dân cần lưu ý là “nội dung đúng ở một số bài viết không đồng nghĩa toàn bộ tài khoản đó đáng tin cậy”. Không nên đánh giá độ tin cậy của một tài khoản chỉ qua tên gọi, ảnh đại diện, số lượng người theo dõi hay việc tài khoản đó thường xuyên thể hiện quan điểm “yêu nước”.

Khi gặp thông tin nhạy cảm, người dân cần đặt câu hỏi: Nguồn gốc thông tin ở đâu? Ai là người phát ngôn? Có văn bản hoặc nguồn chính thức nào xác nhận? Cơ quan báo chí uy tín có đưa tin không? Đây là những bước kiểm chứng đơn giản nhưng có tác dụng rất lớn trong việc ngăn chặn tin giả từ chính mỗi người dùng.

- Thách thức của cơ quan chức năng hiện nay là nghiên cứu các nền tảng mạng xã hội mới, có các biện pháp để yêu cầu các nền tảng phối hợp chấp hành pháp luật Việt Nam.

Cơ quan chức năng đã làm việc với Facebook, Telegram, hai nền tảng này đã có hoạt động phối hợp chấp hành pháp luật Việt Nam. Với những nền tảng như Threads, X, cơ quan chức năng tiếp tục nghiên cứu, làm việc với các nền tảng này, tìm ra biện pháp để không hình thành “điểm nóng” trên mạng xã hội.

Nâng cao “sức đề kháng số” của mỗi người dân

- Theo tôi, phòng ngừa tin giả hiệu quả nhất phải bắt đầu từ nâng cao “sức đề kháng số” của mỗi người dân. Trong đó, học sinh và người cao tuổi là nhóm cần quan tâm đặc biệt.

Đối với học sinh, nhà trường cần đưa kỹ năng nhận diện tin giả, bảo vệ tài khoản, bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện lừa đảo và deepfake vào hoạt động giáo dục kỹ năng số. Quan trọng hơn là dạy các em cách kiểm chứng thông tin, thay vì chỉ cảnh báo “tin này là giả”.

Hiện nay, hầu hết giới trẻ đều dùng mạng xã hội, nên chúng ta cần chú ý việc giáo dục các em cách dùng mạng xã hội an toàn, cho các em hiểu về phương thức, thủ đoạn của những đối tượng lan truyền tin giả.

Nhà trường nên có hoạt động ngoại khóa, mời chuyên gia trò chuyện, để các em nhận thức được mình có quyền tự do ngôn luận nhưng cần tuân theo khuôn khổ pháp luật; rằng các em được tự do sử dụng mạng xã hội nhưng không nên lợi dụng sự tự do ấy cho mục đích cá nhân.

Đối với người cao tuổi, cách tuyên truyền cần đơn giản, trực quan, dễ nhớ; tập trung những tình huống thực tế như tin nhắn giả danh cơ quan nhà nước, video giả người thân, cuộc gọi bằng giọng nói AI hoặc thông tin kích động, gây hoang mang.

Tôi cho rằng có thể triển khai mô hình phối hợp giữa công an - nhà trường - gia đình - cơ quan báo chí - các tổ chức đoàn thể và nền tảng công nghệ, xây dựng những bộ tài liệu, video hướng dẫn ngắn, tình huống mô phỏng và tổ chức các buổi phổ biến kỹ năng trực tiếp tại trường học, khu dân cư.

Thông điệp rất đơn giản: “Chưa kiểm chứng - chưa tin; chưa rõ nguồn - chưa chia sẻ; phát hiện bất thường - báo ngay cho người có trách nhiệm”.

Theo TS Nguyễn Văn Duy, cách an toàn nhất là kiểm tra chéo từ nhiều nguồn tin cậy, đặc biệt là các cơ quan báo chí chính thống, cơ quan nhà nước hoặc nguồn thông tin gốc.

- Điều quan trọng nhất là không hoảng loạn, không tự ý đối đầu hoặc xóa ngay nội dung vi phạm, bởi việc bảo toàn chứng cứ có ý nghĩa rất quan trọng đối với quá trình xác minh, xử lý.

Người dân nên thực hiện một số việc: lưu lại đường dẫn của bài viết, tài khoản, nhóm hoặc trang đăng tải; chụp màn hình hoặc quay lại nội dung; lưu giữ hình ảnh, video, file âm thanh gốc; ghi nhận thời gian phát hiện; thống kê những nơi nội dung được đăng hoặc chia sẻ. Nếu có tin nhắn, email hoặc thông tin trao đổi liên quan, người dân cũng cần lưu giữ.

Trường hợp bị giả mạo hình ảnh, giọng nói hoặc danh tính, cần chuẩn bị các tài liệu giúp chứng minh danh tính và nguồn thông tin thật, đồng thời ghi nhận rõ nội dung nào là giả mạo, được đăng ở đâu, thời điểm nào và gây ảnh hưởng như thế nào.

Sau đó, người dân có thể trình báo cơ quan công an gần nhất hoặc cơ quan công an có thẩm quyền, cung cấp toàn bộ chứng cứ đã thu thập và phối hợp trong quá trình xác minh. Người dân cũng có thể sử dụng chức năng báo cáo vi phạm của nền tảng để yêu cầu xem xét, gỡ nội dung vi phạm.

Đặc biệt, không nên tự ý thuê người “truy tìm hacker”, tấn công lại tài khoản hoặc trả tiền cho đối tượng tự nhận có khả năng xóa dấu vết, bởi những hành vi này có thể làm mất chứng cứ hoặc phát sinh rủi ro pháp lý.

- Chúng tôi dự báo AI sẽ làm cho tin giả trở nên khó nhận biết hơn, có tốc độ sản xuất và phát tán nhanh hơn, đồng thời được cá nhân hóa mạnh hơn.

Đáng chú ý là xu hướng kết hợp nhiều công nghệ cùng lúc: tạo hình ảnh, video, giọng nói và văn bản giả mạo; giả danh người có uy tín hoặc người thân; tạo tài khoản “ảo” nhưng có lịch sử hoạt động và tương tác giống người thật; sử dụng mạng lưới tài khoản tự động để khuếch đại thông tin trong thời gian rất ngắn.

Một nguy cơ khác là tin giả được tạo ra theo từng nhóm đối tượng. Cùng thông tin sai lệch nhưng được “đóng gói” dưới những cách khác nhau để đánh trúng tâm lý, lợi ích hoặc mối quan tâm của từng nhóm người dùng, qua đó làm tăng khả năng họ tin và chia sẻ.

Vì vậy, kỹ năng quan trọng nhất trong thời gian tới không chỉ là “nhìn để phát hiện deepfake”, mà phải chuyển sang tư duy “xác minh nguồn gốc thông tin”.

Người dân cần biết kiểm tra nguồn, đối chiếu nhiều kênh, xác minh tài khoản và không đưa ra quyết định quan trọng chỉ dựa trên một video, cuộc gọi hay bài đăng trên mạng xã hội.

Đối với cơ quan báo chí, cần tăng cường năng lực xác minh hình ảnh, video, âm thanh; ứng dụng công cụ kỹ thuật để phát hiện nội dung do AI tạo ra; đồng thời xây dựng quy trình phản ứng nhanh khi xuất hiện thông tin giả liên quan những vấn đề nhạy cảm.

Công nghệ càng phát triển, yêu cầu về kỹ năng kiểm chứng càng phải đi trước một bước.

Mỗi người dân chính là một “mắt xích” trong hệ thống phòng, chống tin giả. Nếu mỗi người đều có thói quen kiểm chứng trước khi chia sẻ, chúng ta sẽ giảm đáng kể “đất sống” của tin giả, tin xấu độc trên không gian mạng.