Nhân rộng sinh kế bền vững, câu chuyện từ mô hình HTX ở Sơn Qui

Phường Sơn Qui có truyền thống trồng rau màu, nhưng một thời gian dài, người dân vẫn sản xuất nhỏ lẻ. Có đất, có kinh nghiệm, song đến vụ thu hoạch, không ít hộ vẫn phải chờ thương lái tìm đến, giá bán vì thế bấp bênh theo thị trường. Muốn người dân yên tâm bám ruộng, giữ được sinh kế, đầu ra và hiệu quả sản xuất phải được đặt ngang với câu chuyện kỹ thuật.

HTX đứng giữa đồng ruộng và thị trường

Đó cũng là hướng đi mà chị Nguyễn Thái Phương lựa chọn khi nhận nhiệm vụ Giám đốc HTX Nông nghiệp Tân Trung tại phường Sơn Qui năm 2024, với phương châm “làm thật, hiệu quả thật”. Thay vì chỉ tập hợp thành viên, HTX từng bước đứng vào giữa chuỗi sản xuất, lo cả đầu vào, kỹ thuật lẫn đầu ra cho nông dân.

Mô hình liên kết của HTX Nông nghiệp Tân Trung giúp nông dân ổn định đầu ra, tạo nền tảng để nhân rộng sinh kế bền vững tại Sơn Qui.

Đến nay, HTX có 107 thành viên, trong đó 36 hội viên phụ nữ, vốn điều lệ 2 tỷ đồng và liên kết sản xuất trên 30ha rau màu và cây ăn quả. Sản phẩm khá đa dạng, gồm rau muống, rau dền, quế, hành lá, mồng tơi, dưa leo, khổ qua, chanh, dưa lưới, ổi, mít, bưởi…

Trong vùng liên kết, 18,2ha được sản xuất theo quy trình an toàn, 12ha đạt chứng nhận VietGAP. Quan trọng hơn, HTX cung ứng vật tư, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật sinh học, đồng thời tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn quy trình canh tác. Sau thu hoạch, HTX thu mua, đóng gói và dán tem truy xuất nguồn gốc cho sản phẩm.

Chị Phương cùng Ban điều hành thường xuyên xuống đồng ruộng kiểm tra quy trình, hướng dẫn thành viên xử lý sâu bệnh. HTX khuyến khích sử dụng phân hữu cơ vi sinh và biện pháp thủ công, qua đó giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học.

“Muốn nông dân gắn bó, HTX phải là cầu nối thật sự, vừa hướng dẫn sản xuất an toàn, vừa đảm bảo đầu ra ổn định”, chị Phương nói. 

Hiệu quả của cách làm này được nhìn thấy rõ ở từng hộ thành viên, nhất là khả năng ổn định sinh kế. Bà Trần Thị Bông, ở khu phố Sơn Qui B, cho biết trước đây, người dân chủ yếu tự lo đầu ra. Khi tham gia HTX, bà được hướng dẫn sản xuất rau an toàn và có hợp đồng thu mua nên yên tâm hơn.

Ông Nguyễn Văn Thận, người trồng rau quế trên 4 công đất, cũng thay đổi cách sản xuất sau khi tham gia HTX. Được hướng dẫn sản xuất theo VietGAP, ứng dụng tưới tiết kiệm và tiêu thụ sản phẩm qua HTX, ông Thận chủ động hơn trong sản xuất. Theo ông, giá thu mua có thời điểm cao hơn thị trường 500-1.000 đồng/kg, giúp lợi nhuận cải thiện rõ rệt.

Khoản chênh lệch vài trăm đồng mỗi ký có thể không lớn trên thị trường, nhưng với hộ sản xuất vài công đất, đây lại là phần thu nhập đáng kể, góp phần ổn định sinh kế. Quan trọng hơn, lợi ích cụ thể này tạo thêm động lực để nông dân tiếp tục gắn bó với HTX và liên kết sản xuất.

Có đầu ra mới giữ được người dân

Từ câu chuyện của từng hộ, hiệu quả của HTX Tân Trung được nhìn rộng hơn ở khả năng tạo việc làm và duy trì sinh kế tại địa phương. HTX hiện có doanh thu khoảng 4 tỷ đồng/năm, tạo việc làm cho hơn 40 lao động. Những công việc này không chỉ nằm trên đồng ruộng mà còn mở rộng sang thu mua, sơ chế, đóng gói và các khâu phục vụ sản xuất.

Đây là điểm quan trọng với những địa bàn mà nông nghiệp vẫn là nguồn thu nhập chính như Sơn Qui. Một mô hình sinh kế chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân có thể tạo ra thu nhập đều hơn, giảm rủi ro và có lý do để tiếp tục gắn bó với sản xuất.

Bởi vậy, với HTX, tạo đầu ra không phải một khâu sau cùng mà là điều kiện để giữ thành viên và ổn định sinh kế. Nếu sản xuất theo tiêu chuẩn nhưng bán vẫn bấp bênh, người dân khó kiên trì. Ngược lại, khi HTX tìm được thị trường, yêu cầu của người mua trở thành căn cứ để tổ chức lại sản xuất, từ giống, kỹ thuật đến thu hoạch và đóng gói.

HTX Nông nghiệp Tân Trung đang đi theo hướng này. Với sự hỗ trợ của chính quyền và các ngành, HTX đã ký kết các hợp đồng tiêu thụ với doanh nghiệp trong và ngoài địa phương. Sản phẩm được tổ chức sản xuất theo yêu cầu, có truy xuất nguồn gốc thay vì chỉ bán theo cách “có gì bán nấy”.

Cách làm như vậy giúp giảm một phần rủi ro cho nông dân. Người trồng không phải tự tìm khách hàng sau khi thu hoạch, còn HTX có cơ sở để kiểm soát chất lượng và xây dựng vùng nguyên liệu.

Bà Trần Thị Bông cho rằng điều khiến người dân yên tâm hơn là HTX không chỉ đứng ra mua sản phẩm mà còn đồng hành trong quá trình sản xuất. Với những hộ trước đây làm nhỏ lẻ, đây là thay đổi không nhỏ.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Thận nhìn thấy hiệu quả ngay trên diện tích rau của gia đình. Việc áp dụng tưới tiết kiệm, sản xuất theo quy trình và có đầu ra giúp ông chủ động hơn so với trước.

Lợi ích thực chất đang là yếu tố giữ nông dân gắn bó với HTX. Cùng với sản xuất an toàn, HTX Tân Trung hướng đến nông nghiệp xanh, tuần hoàn, đầu tư tưới tự động, tiết kiệm nước, giảm công lao động và hỗ trợ thành viên mới tiếp cận vốn. Nhờ vậy, sinh kế không chỉ được tính bằng giá bán một vụ rau mà còn mở rộng sang hiệu quả sản xuất và giá trị lâu dài.

Không chỉ giữ ruộng, còn phải giữ được sinh kế

Với chị Nguyễn Thái Phương, câu chuyện của HTX Nông nghiệp Tân Trung không dừng ở việc giúp nông dân có đầu ra cho rau màu. Điều chị quan tâm hơn là làm sao để người dân có thể sống ổn định bằng sản xuất, còn HTX đủ sức đi cùng họ trong chặng đường dài.

Khi sản xuất, tiêu thụ và chế biến được nối liền, mô hình HTX có thêm dư địa mở rộng và tạo việc làm cho người dân ở vùng khó khăn.

“Phải chế biến sâu mới nâng cao được giá trị và kéo dài thời gian bảo quản, đó mới là đường dài cho nông sản”, chị Phương nói.

HTX đang tính đến dự án chế biến rau củ quả sấy khô, đồng thời hướng thành viên đầu tư hệ thống tưới tự động, hỗ trợ vốn vay cho những hộ mới tham gia. Với cách làm này, giá trị của nông sản không chỉ nằm ở sản phẩm tươi bán ngay tại thời điểm thu hoạch.

“Tôi mong muốn sản phẩm của HTX Tân Trung không chỉ dừng lại ở việc trồng và bán rau, củ tươi, mà còn phải có sản phẩm chế biến, đóng gói chuyên nghiệp. Đó là con đường để nông sản quê hương vươn xa hơn”, chị Phương bộc bạch.

Hướng đi này không chỉ mở rộng sinh kế qua các khâu trồng trọt, sơ chế, chế biến, đóng gói, phân phối mà còn giúp giữ lại nhiều giá trị hơn ở địa phương. Với HTX Tân Trung, muốn nhân rộng mô hình, trước hết phải tạo được lợi ích đủ rõ để nông dân muốn tham gia và gắn bó. Có đầu ra, được hỗ trợ kỹ thuật, giảm chi phí và cải thiện thu nhập, HTX mới có nền tảng mở rộng vùng liên kết.

Nhưng cùng với đó, HTX muốn mở rộng phải đủ năng lực tổ chức sản xuất, kết nối thị trường và có nguồn lực về vốn, kỹ thuật, sơ chế, bảo quản, chế biến. Quan trọng hơn, thị trường cần đi trước một bước, với đối tác và hợp đồng đủ tin cậy để nông dân biết rõ sản phẩm bán cho ai, theo tiêu chuẩn nào và có lợi ích gì khi tham gia.

Điều có thể nhân rộng không nằm ở một loại cây trồng hay công thức cố định, mà ở cách HTX tổ chức sản xuất, kết nối thị trường và tạo lợi ích thực chất cho thành viên. Nhìn vào Sơn Qui có thể thấy, khi đầu ra được bảo đảm và giá trị nông sản được nâng lên, người dân có thêm động lực bám ruộng, HTX cũng tạo thêm việc làm tại chỗ. Để những mô hình như vậy lan rộng, cần những HTX đủ năng lực tổ chức chuỗi và đủ sức giữ nông dân bằng lợi ích cụ thể.