Nhận thức đủ, làm mát đúng

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi bản đồ nhiệt độ của thế giới. Nắng nóng không còn là “đặc sản” của vùng nhiệt đới, mà đã trở thành vấn đề toàn cầu, len lỏi đến cả châu Âu hay những vùng du lịch nổi tiếng ôn hòa mát mẻ như Đà Lạt, đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc kiến tạo không gian sống thích ứng, tiết kiệm năng lượng và bền vững hơn.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện hạ nhiệt cho nhà ở không còn là một vấn đề kỹ thuật đơn lẻ, mà dần trở thành một chiến lược kiến tạo môi trường cư trú bền vững, nơi tri thức bản địa và tư duy phong thủy hiện đại có thể gặp nhau để tìm lại trạng thái cân bằng giữa con người và tự nhiên.

Xen cài cây xanh, mặt nước nhẹ nhàng, chọn lọc, tránh tù đọng ẩm thấp là giải pháp giảm Hỏa hữu hiệu trong điều kiện đô thị.

Các nguyên lý cân bằng nhiều trong lồng ghép trong tri thức bản địa

Nhìn nhận mỗi ngôi nhà là một hệ sinh thái khí hậu, sẽ nhận ra mục tiêu giảm nóng không thể là chống lại thiên nhiên, mà cần đánh giá đúng và đủ thực tế “thể trạng” của môi trường ở, từ đó có giải pháp về thiết kế- thi công và vận hành mang tính điều tiết, dẫn dắt và cộng sinh cùng thiên nhiên.

Ở cấp độ cụ thể, quy trình đã có: Giảm hấp thụ nhiệt - tăng che chắn - tăng thông gió - tăng thoát nhiệt.

Chuỗi nguyên tắc này đã được đúc kết, sàng lọc và thực nghiệm trong quá trình kiểm soát dòng không khi đối lưu và giảm tích tụ nhiệt vào các bề mặt nhà cửa. Vấn đề đặt ra là tại sao nhiều quy trình đã thành căn bản, kinh điển như vậy mà khi thực hiện vẫn chưa đạt hiệu quả toàn diện? Và phải chăng, thay vì cứ diễn giải những nguyên lý mang tính chuyên môn cao, có cách diễn giải nào đơn giản, dễ tiếp thu và vận dụng tốt cho những ngôi nhà bình dân, nhà cũ cải tạo lại, nhà có chi phí đầu tư thấp?

Câu trả lời là có, và bắt đầu từ những điều ngôn ngữ hôm nay gọi là “tri thức bản địa”, hay nôm na hơn là “cha ông truyền lại”.

Quay về lịch sử một chút để thấy tri thức bản địa chính là kinh nghiệm đúc kết qua bao nhiêu năm thích ứng, sống chung với môi trường của cư dân từng vùng đất cụ thể. Ở miền Bắc và miền Trung, đó là nhà ba gian hai chái với hàng hiên sâu đi cùng mái vươn rộng, tấm vách ngăn che linh hoạt, có ao hồ, non bộ kết hợp tiểu cảnh cây xanh, nhà tương đối “đóng” vì còn phải ứng phó với mùa lạnh, mùa bão.

Còn tại không gian Nam bộ, môi trường mênh mang sông nước khiến ngôi nhà “mở” hơn, phát triển hệ nhà sàn trên cột và nhà liên kết trước sau ao - vườn tạo nên vùng đệm sinh thái “dễ thở” cho miệt nắng nóng mưa nhiều. Kết quả là những “công nghệ làm mát không sử dụng điện” được áp dụng mà bây giờ chúng ta gọi là giải pháp “thiêt kế thụ động”.

Khi nhận thức quan trọng hơn kiến thức phong thủy

Thời bùng nổ dữ liệu hiện nay khiến kiến thức về nhà cửa nói chung, phong thủy nói riêng khá dễ dàng được phổ cập. Thực tế vẫn còn hai hướng nhận thức về phong thủy trong chuyện làm mát cho nhà cửa dẫn đến hành xử khác nhau.

Hướng 1: Khái niệm “Tàng phong - tụ khí” và các nguyên tắc về bảo vệ, che chở, đón tốt tránh xấu… được hiểu là giải pháp điều chỉnh môi trường ở sao cho tương ứng với tổng thể bên ngoài.

“Tàng phong” không phải ngăn gió mà là điều chỉnh tốc độ và vùng chuyển hướng của không khí. Gió vào phía nào, thoát ra phía nào liên quan đến hướng nhà, cách mở cửa và không gian sử dụng.

“Tụ khí” cũng vậy, hiện nay khá ít người hiểu theo nghĩa mê tín, kiểu trưng bày vật phẩm mang tính thần bí để chiêu tài hút lộc, mà là nguyên tắc bố trí nhằm duy trì trạng thái khí hậu ổn định và dễ chịu cho con người cư ngụ. Với các tiếp cận khoa học môi trường như vậy, “khí” đầy đủ phải bao gồm: Tốc độ gió, nhiệt ngoài và nhiệt lưu trong kết cấu, vật liệu, độ ẩm, ánh sáng, các nguồn năng lượng cơ học và sinh học tồn tại và luân chuyển trong ngôi nhà.

Chính vì khái niệm “khí” rộng và chi tiết như vậy, nên không thể có một “cỗ máy điều hòa” nào giải quyết tức thời cho nhà mát mẻ, dễ chịu… được nếu thiếu các bước triển khai, các vùng chính phụ cũng như các mức độ khác nhau.

Xử lý không gian thoáng mở nhưng vẫn đảm bảo lớp lang che chắn cần thiết.

Hướng 2: Tạo cảm giác mát mẻ thông qua cây xanh, màu sắc, độ đặc rỗng sáng tối của các bề mặt hoàn thiện nội ngoại thất, và những xu hướng gắn với quan niệm gia đình, cá nhân về nơi chốn cư ngụ. Nói nôm na là các yếu tố thiên về cảm thụ, tâm lý và quan niệm sống mà con người không chỉ xây dựng để thích ứng với tự nhiên, mà còn chịu tác động của các tiêu chuẩn trong quan hệ xã hội, cộng đồng.

Ví dụ, một ngôi nhà trồng nhiều cây xanh bao phủ, hoặc sơn màu xanh dịu mắt được cho là mát mẻ hơn so với nhà thiếu cây xanh. Nhưng nếu phân tích đầy đủ và thấu đáo thì cây xanh không thể là giải pháp làm mát nhà nếu không đi cùng với giải quyết toàn diện các trụ cột của kiến trúc (thích dụng, bền vững, kinh tế, thẩm mỹ). Đây cũng là kiểu hiểu sai về kiến trúc xanh khi đánh đồng với kiến trúc nhiều cây xanh! Nếu trồng cây nhiều cho nhà mà vẫn dùng kính mảng lớn, tường xây gạch đặc, vẫn dùng máy điều hòa tràn lan và không có khoảng đệm dẫn gió, thoát nóng… thì ngôi nhà vẫn tăng phát thải CO2 đi cùng gia tăng nhiệt đô thị, tạo nên vòng xoáy nhiệt nhân tạo tích tụ và lan rộng.

Vấn đề “nhận thức quan trọng hơn kiến thức” từ đầu thế kỷ 21 đã là lối đi tất yếu của mọi lĩnh vực. Phong thủy hiện đại xác định rõ ràng: Đây là khoa học tổ chức môi trường sống hợp với tri thức bản địa và tâm thức dân gian. Vật lý và tâm lý song hành nhau. Không thể khác được và không có lý do gì để tách bạch những cái “lý” của cả 2 hướng nhận thức - kiến thức nêu trên.

Kết nối tự nhiên thông qua chất liệu mềm mại, có khả năng thoát nhiệt tốt, là xu hướng được nhiều gia chủ hiện nay ưa chuộng.

Làm mát nhà cửa: Bài toán tổng hợp đa chiều

Như vậy, có thể tóm lược từ nhận thức đến công thức kết hợp: “Tri thức bản địa + Phong thủy khí hậu + Công nghệ thông minh” là hướng giải quyết cho bài toán nóng bức trong môi trường sống. Khi triển khai, nguyên tắc này dẫn đến 5 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Giảm nhiệt độ: Từ nhiệt độ bề mặt, đến nhiệt lượng tích tụ và lan truyền qua các cấu trúc che chắn và hoàn thiện nhà, cũng như khả năng làm mát của vật liệu thế hệ mới đi cùng các cách thức xử lý vật liệu tại địa phương.

2. Tăng thông gió tự nhiên: Từ hiểu về các hướng khí hậu quanh nhà để biết tổ chức thông gió xuyên phòng hợp lý. Cùng với các lớp đệm không khí, cách mở cửa và giếng trời đóng vai trò cốt lõi.

3. Tăng cường khả năng thoát nhiệt: Lưu ý về cấu trúc nhiều lớp từ mái đến tường, qua cửa và cả phương diện vật liệu như tấm lợp, lam,… đến các lớp đệm cây xanh và giải pháp di động.

4. Tăng cường yếu tố sinh thái: Thông qua tái tạo hệ môi sinh bản địa như cây xanh, mặt nước, kết hợp các kiểu nhân tạo như vườn đứng, phun sương… trên cơ sở bố cục không gian có cân nhắc “liều lượng” thực vật hợp với khả năng duy trì.

5. Công nghệ thông minh: Kết hợp giữa các nhà thông minh và các thế hệ vật liệu- công nghệ tiên tiến như cảm biến nhiệt và môi trường, mái và lam xoay đóng tự động, kính Low-E; các dòng sơn sinh thái và cách nhiệt,…

Tạo nên trường khí mát âm nhờ lọc chói, giảm trực xạ qua hệ lam, bông gió, tạo lớp đệm.

Còn nhiều nữa các giải pháp đa dạng, để thấy hạ nhiệt cho nhà ở không thể chỉ gắn thêm một thiết bị làm mát, mà là hành trình tái sinh thiết lập mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên. Tri thức bản địa cần phải thoát hẳn khỏi những ghi chép của quá khứ, trở thành một dạng tài nguyên sống được khôi phục, áp dụng vào khoa học và công nghệ đương đại.

Trong tinh thần phong thủy hiện đại, một ngôi nhà mát mẻ chính là nơi được biết đến theo quy luật vận hành của nắng, gió, nước và cây xanh để tái tạo trạng thái cân bằng bền vững. Khi đó, ngôi nhà không chỉ giảm nhiệt mà còn trở thành thành một không gian dưỡng sinh, đảm bảo các ngưỡng an toàn về sức khỏe thể chất, sự an yên trong sức khỏe tinh thần, và khả năng thích ứng lâu dài trước những biến động khí hậu của tương lai.

Tóm lại, giúp nhà ở mát mẻ dễ chịu không phải là cuộc chạy đua công nghệ chống lại thiên nhiên, mà là nghệ thuật tái lập trạng thái quân bình khí giữa Thiên - Địa - Nhân. Trong quá trình đó, tri thức bản địa cung cấp kinh nghiệm thích nghi được tích lũy qua nhiều thế hệ, còn phong thủy hiện đại, hay còn gọi là “Phong thủy khí hậu (Climatic Feng Shui)” sẽ đóng vai trò như một hệ quy chiếu để tổ chức các dòng khí trong kiến trúc, tạo ra một môi trường sống hài hòa, tiết kiệm năng lượng và nâng cao chất lượng cư trú trong bối cảnh biến đổi khí hậu gay gắt hiện nay.

Bài: ThS-KTS Hà Anh Tuấn - Ảnh: Khánh Phương