Nhập khẩu hạt điều lập kỷ lục, ngành hàng tỷ USD thành xưởng gia công cho châu Phi

Xuất nhập khẩu lập kỷ lục

Thống kê sơ bộ từ Cục Hải quan cho thấy, nước ta đã xuất khẩu gần 766.600 tấn hạt điều, thu về kỷ lục lịch sử 5,23 tỷ USD. So với cùng kỳ năm ngoái, xuất khẩu điều chỉ tăng nhẹ 5,7% về lượng, giá trị tăng mạnh 20,4%.

Giá hạt điều xuất khẩu bình quân năm 2025 ước đạt gần 6.817 USD/tấn, tăng 13,9% so với năm trước.

Hiện hạt điều Việt Nam đã có mặt tại hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ, giữ vững vị thế quốc gia xuất khẩu điều nhân số một thế giới trong gần hai thập kỷ qua. Trong đó, năm 2025, Trung Quốc, Mỹ và Hà Lan là 3 thị trường xuất khẩu hạt điều lớn nhất của Việt Nam.

Tuy nhiên, đằng sau con số kỷ lục này là thực tế đáng lo ngại khi ngành hàng tỷ USD này của Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu.

Trong năm 2025, các doanh nghiệp đã chi gần 4,5 tỷ USD để nhập khẩu xấp xỉ 3 triệu tấn hạt điều thô từ nhiều quốc gia. So với năm trước đó, lượng điều thô nhập khẩu tăng 17,7% và giá trị tăng vọt 39,3%.

Theo đó, kim ngạch nhập khẩu hạt điều chính thức thiết lập kỷ lục lịch sử mới khi vượt qua mức đỉnh 4,18 tỷ USD của năm 2021.

Giá hạt điều nhập khẩu bình quân năm 2025 ước đạt 1.525,2 USD/tấn, tăng 18,2% so với năm trước.

Campuchia là nguồn cung cấp hạt điều nhập khẩu lớn nhất cho Việt Nam với thị phần chiếm 32,9% tổng kim ngạch nhập khẩu. Tiếp đến là Bờ Biển Ngà, Nigeria, Ghana với thị phần lần lượt là 25,3%, 9,3% và 7,7%.

So với năm trước, kim ngạch nhập khẩu hạt điều năm 2025 từ bốn thị trường này đồng loạt tăng mạnh. Cụ thể, nhập khẩu điều từ Campuchia tăng 38,7%, thị trường Bờ Biển Ngà tăng 47,6%, thị trường Nigeria tăng 42% và thị trường Ghana tăng 12%.

Việt Nam thành xưởng gia công cho các nước châu Phi

Tại một diễn đàn kinh tế mới đây, ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS), cho biết, xuất khẩu hạt điều có đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu toàn ngành nông nghiệp khi ghi nhận mức tăng trưởng liên tục trong nhiều năm. Thế nhưng, ngành điều Việt Nam bắt đầu đối mặt tình trạng “xuất khẩu nhưng giá trị gia tăng rơi vào tay người khác”.

Ông cho biết, nguồn nguyên liệu nội địa chỉ đáp ứng 10%. Thế nên, 90% nguyên liệu còn lại phải nhập khẩu từ các nước châu Phi và Campuchia - các quốc gia có sản lượng điều thô dồi dào.

Thực trạng phụ thuộc vào hạt điều nhập khẩu đã kéo dài gần 20 năm. Tuy nhiên, khoảng 5 năm trở lại đây, các nước châu Phi đã học được bài toán kinh tế của người Việt: Mua hạt điều thô để sản xuất hạt điều nhân rồi xuất khẩu. Theo đó, giá trị gia tăng từ hạt điều nhân cao hơn rất nhiều so với bán điều thô.

Theo lãnh đạo VINACAS, trong quy trình sản xuất hạt điều nhân, khoảng 70% công đoạn được máy móc đảm nhiệm. Ở khâu này, các nước châu Phi cũng có thể đầu tư máy móc vào để sản xuất điều nhân sơ chế. Còn 30% phải xử lý bằng tay và chỉ công nhân Việt Nam mới có sự khéo léo, cần mẫn để cho ra những sản phẩm đẹp, đạt chất lượng quốc tế - khâu mà nước bạn chưa làm được.

Kim ngạch xuất khẩu điều năm 2025 của Việt Nam đạt 5,23 tỷ USD. Ảnh: PAN

Do chưa làm chủ được 30% công đoạn khó nhất nên các nước châu Phi đã đẩy phần việc này sang Việt Nam dưới dạng xuất khẩu điều nhân sơ chế. Trong khoảng 4-5 năm trở lại đây, “Việt Nam vô tình trở thành xưởng gia công điều cho các nước châu Phi, thực hiện khâu cuối cùng để hoàn thiện sản phẩm rồi xuất khẩu”, ông Bạch Khánh Nhựt cho hay.

Số liệu thống kê cho thấy, nhập khẩu điều nhân sơ chế vào Việt Nam tăng chóng mặt. Cụ thể, năm 2020 con số nhập khẩu dừng lại ở mười mấy ngàn tấn điều nhân sơ chế, thì năm 2025 chỉ 11 tháng đã nhập 150.000 tấn (tương đương 700.000 tấn điều thô).

“Cứ đà này, đến một lúc nào đó các nước châu Phi sản xuất tại chỗ hết, ngành công nghiệp điều của Việt Nam sẽ bị chặn đứng lại”, ông cảnh báo.

Ông Bạch Khánh Nhựt cho rằng thương mại là điều bình thường, nhưng phải công bằng. Các nước châu Phi đang áp dụng chính sách đầu mùa cấm xuất khẩu, ưu tiên cho các nhà máy trong nước mua nguồn nguyên liệu chất lượng tốt nhất để sản xuất. Sau khi nhà máy mua đủ nguyên rồi, họ mới cho xuất khẩu sang Việt Nam. Có nghĩa, nguyên liệu tốt đã được giữ lại, doanh nghiệp nước ta nhập khẩu là hàng thứ hai, thứ ba.

Điều đáng nói, hiện nay các nước ở châu Phi đều đánh thuế xuất khẩu điều thô từ 7-10% và trợ giá xuất khẩu điều nhân. Do đó, các nhà đầu tư vào châu Phi đều có lợi kép. Đây cũng là lý do hàng năm có nhiều nhà máy sản xuất “mọc” lên ở châu Phi.

Ngược lại, ở nước ta nhập khẩu thô miễn thuế và xuất khẩu điều thô miễn thuế.

Từ thực trạng trên, Hiệp hội Điều Việt Nam kiến nghị các bộ ngành cần xem xét lại chính sách thuế. Theo đó, có thể áp thuế hoặc áp dụng mức giá nhập khẩu tối thiểu đối với nhân điều sơ chế. Việc này chúng ta có thể tham khảo cách làm của Ấn Độ: áp dụng mức giá nhập khẩu tối thiểu hoặc thuế suất 25% với nhân điều nhập từ Việt Nam để bảo hộ nội địa.

Ngoài ra, chúng ta có thể áp dụng hàng rào kỹ thuật nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm và chất lượng. Từ đó, ngăn chặn việc nhập các lô hàng kém chất lượng, đồng thời chọn lọc được các đối tác uy tín, giữ vững vị thế ngành điều Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Tâm An