Nhật Bản trợ lực cho các startup AI, robot hậu IPO

Nữ thủ tướng Sanae Takaichi muốn đẩy mạnh phát triển công nghệ Nhật Bản

Trọng tâm của chương trình này hướng thẳng vào các lĩnh vực công nghệ cao cốt lõi mang tính định hình tương lai của nền kinh tế toàn cầu như trí tuệ nhân tạo (AI), chế tạo robot và thám hiểm không gian. Động thái can thiệp mạnh mẽ này từ chính quyền Tokyo nhằm mục đích lấp đầy một khoảng trống tài trợ nguy hiểm đang đe dọa trực tiếp đến sự sống còn của rất nhiều công ty khởi nghiệp ở giai đoạn cuối. Bằng cách cung cấp nguồn vốn vững chắc, chính phủ kỳ vọng sẽ giúp các doanh nghiệp này có đủ sức bật để vượt qua "thung lũng chết" tài chính và vươn lên thương mại hóa sản phẩm trên quy mô toàn thế giới.

Lấp đầy khoảng trống vốn và chương trình bảo lãnh tín dụng đột phá

Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) đang khẩn trương tiến hành mở rộng chương trình bảo lãnh tiền vay của mình để tạo ra một mạng lưới an toàn linh hoạt hơn. Thay vì giới hạn nghiêm ngặt trong nhóm các công ty chưa niêm yết như các quy định trước đây, cơ chế hỗ trợ tài chính này sẽ bao trùm cả những startup đã tiến hành IPO trong vòng năm năm trở lại đây nhưng vẫn ghi nhận khoản lỗ hoạt động trong ba năm gần nhất.

Cơ chế bảo lãnh mới được thiết kế để gánh vác tới 50% giá trị của các khoản vay từ khu vực ngân hàng tư nhân, với mức trần hỗ trợ lên đến 2,5 tỉ yen (tương đương khoảng 15,9 triệu USD) cho mỗi trường hợp cụ thể. Các cơ quan chức năng của chính phủ dự kiến sẽ hoàn tất những sửa đổi quy định pháp lý cần thiết ngay trong tháng này, tạo đà sẵn sàng cho năm tài chính mới sẽ chính thức bắt đầu vào tháng Tư tới.

Tổ chức Đổi mới Khu vực và Doanh nghiệp Vừa và Nhỏ Nhật Bản, cơ quan trực tiếp điều hành công tác hỗ trợ này, sẽ được bơm thêm 1,9 tỉ yen ngân sách. Khoản bổ sung quý giá này nâng tổng quy mô quỹ bảo lãnh khả dụng lên con số xấp xỉ 23 tỉ yen. Dữ liệu thực tế cho thấy tổ chức này đã cung cấp gần 23 tỉ yen tiền bảo lãnh trong giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2025. Đỉnh điểm của hoạt động hỗ trợ rơi vào năm 2022 với năm khoản bảo lãnh trị giá khoảng 8,6 tỉ yen được phê duyệt. Tuy nhiên, trong năm ngoái, con số này đã sụt giảm mạnh khi chỉ có hai trường hợp được hỗ trợ với tổng trị giá khiêm tốn 3,5 tỉ yen.

Sự sụt giảm này cùng với đặc thù cực kỳ khát vốn của ngành công nghệ đã hối thúc chính phủ phải hành động quyết liệt hơn nữa. Các công ty khởi nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ tiên tiến như AI hay hàng không vũ trụ thường phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: họ cần đốt hàng chục tỉ yen để hoàn thiện quá trình nghiên cứu, thương mại hóa và thiết lập dây chuyền sản xuất hàng loạt. Trái ngược hoàn toàn với hệ sinh thái tài chính phát triển rực rỡ tại Mỹ, Nhật Bản thiếu vắng một lực lượng hùng hậu các nhà đầu tư thiên thần và các quỹ đầu tư mạo hiểm có đủ tiềm lực tài chính và sự liều lĩnh để rót những khoản vốn khổng lồ cho các dự án công nghệ sâu đang trong giai đoạn tiêu ngốn tiền bạc.

Trợ cấp quy mô lớn và nỗ lực định hình lại tư duy niêm yết

Song song với đòn bẩy tín dụng, Nhật Bản sẽ sử dụng các gói trợ cấp trực tiếp như một công cụ đắc lực để giúp các doanh nghiệp mở rộng quy mô hoạt động. Mặc dù các công ty khởi nghiệp từ lâu đã đủ điều kiện tham gia chương trình trợ cấp đầu tư của Bộ Công nghiệp dành cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, mức độ hưởng ứng lại vô cùng ảm đạm. Trong tổng số khoảng 410 công ty được lựa chọn qua bốn vòng tài trợ gần nhất, số lượng startup tham gia vô cùng ít ỏi. Nhận thấy sự chênh lệch này, Bộ đang lên kế hoạch quảng bá chương trình một cách mạnh mẽ và trúng đích hơn, bao gồm việc bổ sung trực tiếp từ khóa "startup" vào tên gọi chính thức để thu hút sự chú ý của giới công nghệ.

Theo kế hoạch mới nhất, chính phủ sẽ mạnh tay cung cấp khoản trợ cấp lên tới 5 tỉ yen để tài trợ cho các hạng mục chi tiêu vốn quan trọng như xây dựng cơ sở mới, mua sắm trang thiết bị, phần mềm hoặc các khoản đầu tư hạ tầng khác. Để đảm bảo nguồn tiền được rót vào những dự án thực sự có tầm vóc và tạo ra cú hích lớn, chương trình đặt ra điều kiện bắt buộc doanh nghiệp phải tự đối ứng đầu tư tối thiểu 2 tỉ yen. Chính sách này được thiết kế dựa trên những dự báo sát sao về nhu cầu vốn khổng lồ từ các startup đã niêm yết, những đơn vị đã xuất sắc vượt qua giai đoạn chế tạo nguyên mẫu và đang rất khát dòng tiền lớn để khởi động cỗ máy sản xuất đại trà nhằm chiếm lĩnh thị trường.

Những động thái can thiệp sâu rộng này là nỗ lực giải quyết một căn bệnh trầm kha trong cấu trúc thị trường tài chính Nhật Bản. Giới phân tích chỉ ra rằng các startup quy mô nhỏ tại quốc gia này thường có xu hướng vội vã lên sàn chứng khoán trước khi họ thực sự phát triển đủ độ chín. Hậu quả trực tiếp là mức định giá trung bình của các startup Nhật Bản khi IPO chỉ bằng khoảng một phần mười so với các đối thủ cùng ngành tại Mỹ. Với quy mô vốn hóa nhỏ bé, những công ty này rất khó lọt vào mắt xanh của các nhà đầu tư tổ chức sừng sỏ trên toàn cầu. Sự thờ ơ từ các dòng vốn lớn khiến họ chật vật trong việc tìm kiếm nguồn tài trợ hậu IPO, từ đó tự giam mình trong một vòng lẩn quẩn với mức định giá lẹt đẹt mãi không thể bứt phá lên tầm cỡ kỳ lân.

Kế hoạch hỗ trợ toàn diện lần này đánh dấu một bước trưởng thành sâu sắc trong tư duy hoạch định chính sách của Tokyo. Vào năm 2022, Nhật Bản đã tung ra một chiến lược phát triển khởi nghiệp tham vọng kéo dài năm năm, bao gồm hàng loạt biện pháp chi tiêu mạnh tay và ưu đãi thuế hấp dẫn. Tổng cộng khoảng 240 tỉ yen đã được phân bổ cho công tác hỗ trợ khởi nghiệp trong ngân sách bổ sung năm tài chính 2024 và ngân sách chính thức năm tài chính 2025. Tuy nhiên, phần lớn nguồn lực trước đây lại chỉ tập trung nuôi dưỡng các công ty ở giai đoạn hạt giống và giai đoạn nhen nhóm hình thành. Việc dũng cảm chuyển hướng trợ lực cho các doanh nghiệp hậu IPO trong các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn cho thấy quyết tâm sắt đá của chính phủ trong việc sát cánh cùng doanh nghiệp đi đến tận vạch đích thương mại hóa.

Bùi Tú