Nhện phát quang, dế bọc giáp và những sinh vật kỳ lạ vừa được phát hiện ở Angola

Theo kênh CNN, ngày 3/6, một đoàn thám hiểm tại miền Đông Angola thông báo rằng họ đã phát hiện hàng chục loài có thể chưa từng được khoa học biết đến tại một khu vực mà các nhà tổ chức mô tả là một trong những khu vực đa dạng sinh học còn ít được nghiên cứu nhất ở châu Phi.

Ảnh chụp màn hình bài viết thông báo về kết quả cuộc khảo sát trên trang web của The Wilderness Project.

Cao nguyên Lisima ở vùng cao Angola là một hệ sinh thái rộng lớn và quan trọng, nuôi dưỡng các thượng nguồn của những hệ thống sông Congo, Okavango, Zambezi và Cuanza. Tuy nhiên, các vùng đầm lầy, đất ngập nước, đồng cỏ và rừng cây tại đây từ lâu vẫn chưa được giới khoa học nghiên cứu đầy đủ. Địa hình gần như không thể tiếp cận cùng cuộc nội chiến kéo dài 27 năm đã cản trở hoạt động khảo sát. Tuy nhiên, khu vực này hiện đang dần hé lộ những bí mật của mình.

Năm 2024, một đoàn thám hiểm do nhà thám hiểm Nam Phi Steve Boyes dẫn đầu đã lần đầu tiên ghi hình được “voi ma” huyền thoại, một nhánh voi khổng lồ có đặc điểm di truyền và sinh lý riêng, bị tách biệt khỏi các quần thể khác và đã thích nghi với môi trường sống địa phương.

Cuộc khảo sát mới nhất mang tên Cassai Life Atlas được The Wilderness Project (Dự án Hoang dã) tiến hành vào tháng 2.

Một nhóm gồm 16 chuyên gia châu Phi và quốc tế đã xây dựng bức tranh chi tiết nhất từ trước đến nay về cao nguyên này. Nhiều loài mới khác có khả năng sẽ tiếp tục được xác định khi các nhà phân loại học bắt đầu quá trình mô tả khoa học chính thức.

Trong số những loài tiềm năng mới hấp dẫn nhất, có một loài nhện cua có mào phát sáng màu xanh dưới tia cực tím, dù nguyên nhân vẫn chưa được các nhà khoa học làm rõ.

Một loài khác là nhện giăng lưới bọ rùa, có hình dáng mô phỏng loài bọ rùa độc hại, giúp nó tránh được các loài săn mồi.

Trong số 103 loài chuồn chuồn được ghi nhận trong chuyến khảo sát, có tám loài chưa từng được khoa học mô tả. Ngoài ra còn có tám loài bướm đêm mới.

Ba loài châu chấu, muỗm và dế chưa từng được mô tả trước đây cũng được ghi nhận. The Wilderness Project cho biết có thể còn nhiều loài khác sẽ được xác định khi các chuyên gia đánh giá đầy đủ các mẫu vật thu thập được.

Không chỉ các loài mới gây chú ý. Những loài đặc biệt vốn đã được khoa học biết đến tại Lisima cũng khiến các nhà nghiên cứu kinh ngạc, như: rắn lục Gaboon ngụy trang, có cặp nanh dài nhất trong số các loài rắn độc khi chiều dài lên tới 5 cm; ruồi ký sinh trên dơi không có cánh, sống trên cơ thể dơi, “bơi” qua lớp lông và hút máu vật chủ; cùng loài bướm đêm nhiều chùm lông, có đôi cánh cấu tạo từ các dải lông giống lông vũ thay vì màng cánh liền khối.

Trong tuyên bố được đưa ra cùng thông báo về phát hiện mới, trưởng đoàn thám hiểm Rob Taylor mô tả rằng công tác thực địa là một đặc ân và trải nghiệm đầy phấn khích. Ông Taylor cho biết thách thức lớn nhất là làm việc đúng vào đỉnh điểm mùa mưa, khác với các cuộc khảo sát trước đây.

Ông nói: “Về mặt hậu cần, điều đó cực kỳ khó khăn. Đoàn xe của chúng tôi nhiều lần bị mắc kẹt trong bùn suốt cả ngày. Chúng tôi cũng gặp các sự cố liên quan đến mô-tơ khởi động, máy phát điện, má phanh bị mòn và một số thành viên mắc sốt rét. Các nhà khoa học không quá bận tâm đến những sự chậm trễ đó. Mỗi khi bị mắc kẹt, họ tận dụng cơ hội để khảo sát các khu dambos (đồng cỏ ngập nước theo mùa), rừng đầm lầy và vùng đất ngập nước gần đó”.

Ông cho biết có thể phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, để công bố toàn bộ kết quả của cuộc khảo sát.

Câu hỏi cấp bách hiện nay là làm thế nào để bảo vệ tốt nhất các loài sinh vật trên cao nguyên, cả những loài mới phát hiện lẫn những loài đã được biết đến.

Trưởng đoàn thám hiểm cho rằng các loài dễ bị tổn thương nhất có thể là những loài có phạm vi phân bố rất hẹp hoặc yêu cầu môi trường sống rất đặc thù. Ông giải thích rằng chuồn chuồn rất nhạy cảm với sự thay đổi chất lượng nguồn nước ngọt, vốn có thể bị ảnh hưởng bởi hoạt động khai thác khoáng sản. Một số loài bướm nhất định lại phụ thuộc vào các loài thực vật chủ cụ thể, vốn có thể bị mất đi do cháy rừng, phát quang đất hoặc canh tác đốt nương làm rẫy.

Yếu tố hẻo lánh của cao nguyên cùng những điều khiến du khách e ngại, trong đó có các bãi mìn còn sót lại từ thời nội chiến, đã góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của Lisima khỏi bị khai thác trong nhiều thập kỷ qua.

Việc chính thức hóa các biện pháp bảo tồn cao nguyên trong những thập kỷ tới là ưu tiên của The Wilderness Project. Tổ chức này cùng các đối tác đã vận động thành công để 5,4 triệu ha của cao nguyên được công nhận vào năm 2025.

Tháng 10/2025, tổ chức bảo tồn đất ngập nước Ramsar đã công nhận khu vực này, mang tên Lisima Lya Mwono (“Nguồn sống”), là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Ramsar nhấn mạnh vai trò của nguồn nước ngầm tại đây trong việc duy trì hệ sinh thái rộng khoảng 110.000 km vuông xung quanh.

Ông Taylor nói: “Về lâu dài, chúng tôi hy vọng các phát hiện trong cuộc khảo sát sẽ hỗ trợ công tác bảo vệ cao nguyên hiệu quả hơn, không chỉ dưới hình thức quy chế bảo tồn chính thức mà còn trong các quyết định sử dụng đất trên thực tế. Mục tiêu không đơn thuần là ghi nhận các loài mới mà còn là bảo đảm các môi trường sống mà chúng phụ thuộc vẫn được bảo tồn nguyên vẹn”.