Nhiều 'nút thắt' pháp lý cần gỡ để giáo dục đại học thực sự đột phá

Sáng 16-1, tại Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TP.HCM đã diễn ra Hội thảo khoa học Quốc gia với chủ đề “Cơ chế, chính sách pháp lý về đột phá phát triển giáo dục đại học theo tinh thần Nghị quyết 71/2025 của Bộ Chính trị”.

Hội thảo do Mạng lưới các cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam, Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TP.HCM và Trường ĐH Luật (ĐH Huế) phối hợp tổ chức. Hội thảo thu hút đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý từ nhiều cơ sở đào tạo đại học (ĐH) trên cả nước.

Hội thảo tập trung vào ba nhóm vấn đề lớn của giáo dục ĐH hiện nay, gồm: thể chế, chính sách pháp luật và đổi mới quản trị đại học trong bối cảnh tự chủ; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính, đầu tư và khai thác hiệu quả các nguồn lực cho giáo dục đại học; chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học.

Hội thảo thu hút đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học từ các cơ sở đào tạo. ẢNH: NT

Phát triển nhân lực, đổi mới sáng tạo còn hạn chế

Tại đây, nhóm tác giả PGS.TS Nguyễn Thị Quyết và TS Nguyễn Thị Như Thúy (Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TP.HCM) khẳng định giáo dục ĐH giữ vai trò cấu trúc trong việc nâng cao năng lực phát triển và sức cạnh tranh dài hạn của quốc gia, thông qua mở rộng nguồn nhân lực nền tảng, nâng cao trình độ chuyên môn và hỗ trợ phát triển bền vững.

Theo nhóm tác giả, số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy Việt Nam đạt tỷ lệ biết chữ 96%, số năm đi học trung bình 8,9 năm và 13,3% dân số từ 15 tuổi trở lên có trình độ chuyên môn, kỹ thuật. Tuy nhiên, so với các quốc gia dẫn đầu ASEAN, nơi 30–45% lao động có trình độ ĐH hoặc kỹ thuật, tỷ lệ lao động có tay nghề của Việt Nam vẫn còn thấp.

Nghiên cứu cũng chỉ ra các thách thức mang tính cấu trúc như phân bổ không đồng đều nguồn nhân lực chất lượng cao, mức độ phù hợp giữa đào tạo và nhu cầu thị trường lao động còn hạn chế, cùng việc thiếu dữ liệu phản ánh năng lực đổi mới sáng tạo, kỹ năng số và hiệu quả thương mại hóa nghiên cứu.

Từ đó, nhóm tác giả kiến nghị tăng đầu tư công cho chất lượng giáo dục ĐH, ưu tiên STEM, đào tạo công nghệ ứng dụng và kỹ năng số; thu hẹp bất bình đẳng vùng miền; thúc đẩy mô hình ĐH gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và tăng cường liên kết nhà trường – doanh nghiệp, nhằm đưa giáo dục ĐH trở thành động lực của kinh tế tri thức và tăng trưởng bền vững.

Bàn về vai trò của pháp luật trong xây dựng hệ sinh thái giáo dục ĐH đổi mới, sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết 71/2025, nhóm nghiên cứu Trường ĐH Luật (ĐH Huế) chỉ ra nhiều bất cập trong hệ thống pháp luật liên quan đến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giáo dục ĐH.

Theo nhóm nghiên cứu, dù Luật Giáo dục đại học năm 2025 đã mở rộng quyền tự chủ trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, song các quy định về chuyển giao công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và hợp tác quốc tế vẫn phân tán ở các nghị định, văn bản dưới luật, thiếu đồng bộ. Điều này khiến việc triển khai nghiên cứu ứng dụng còn chậm, thiếu thống nhất, đặc biệt gây khó cho các trường quy mô vừa và nhỏ.

Nhóm nghiên cứu cũng cho rằng pháp luật chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ cao và AI, hạn chế khả năng thực hiện tự chủ. Từ đó, nhóm kiến nghị đồng bộ hóa các luật liên quan, nâng cao tính dự báo, linh hoạt của pháp luật, triển khai cơ chế sandbox cho thử nghiệm công nghệ mới và tăng cường hỗ trợ pháp lý cho các cơ sở giáo dục ĐH, coi đây là điều kiện then chốt để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Các đại biểu chia sẻ ý kiến trong phần thảo luận

Cần tháo gỡ những bất cập về chuẩn chương trình đào tạo luật

Chia sẻ tại hội thảo về chuẩn chương trình đào tạo lĩnh vực pháp luật trình độ đại học trong bối cảnh phát triển giáo dục đại học theo tinh thần Nghị quyết 71/2025, PGS.TS Viên Thế Giang (Trường ĐH Ngân hàng TP.HCM) chỉ ra nhiều vấn đề pháp lý phát sinh từ thực tiễn rà soát, điều chỉnh và triển khai chương trình đào tạo ngành luật.

Theo PGS.TS Viên Thế Giang, số lượng cơ sở giáo dục đại học đào tạo lĩnh vực pháp luật trình độ đại học hiện gia tăng nhanh, trong khi phần lớn các chương trình được xây dựng và triển khai trước khi Chuẩn chương trình đào tạo lĩnh vực pháp luật trình độ đại học (quyết định 678/2025 của Bộ GD&ĐT) được ban hành. Thực tiễn này đặt ra nhiều yêu cầu rà soát, điều chỉnh để bảo đảm tính thống nhất và phù hợp.

PGS.TS Viên Thế Giang trao đổi tại hội thảo

Ông cho rằng Chuẩn chương trình đào tạo lĩnh vực pháp luật hiện nay chưa được đặt trong mối quan hệ đầy đủ với yêu cầu bảo đảm tự do học thuật – yếu tố ngày càng quan trọng khi các cơ sở giáo dục đại học từng bước thực hiện tự chủ. Trong đào tạo pháp luật, việc xác định rõ “không gian” tự do học thuật trong giảng dạy, nghiên cứu và công bố khoa học là điều kiện khởi đầu cho đổi mới tư duy và phát triển học thuật.

Bên cạnh đó, chuẩn chương trình chưa thể hiện rõ trách nhiệm phối hợp giữa Bộ GD&ĐT với các bộ, ngành liên quan theo Luật Giáo dục đại học năm 2025, cũng như chưa làm rõ yêu cầu phát triển kỹ năng gắn với phương pháp giảng dạy và kiểm tra, đánh giá.

PGS.TS Viên Thế Giang cũng nêu thực tế, giảng viên luật tại các cơ sở giáo dục đại học công lập là viên chức nên không được cấp chứng chỉ hành nghề luật sư, công chứng viên, quản tài viên, khiến họ ở vị thế “yếu thế” hơn so với giảng viên ngoài công lập và gây khó cho yêu cầu hoạt động thực tiễn.

Theo ông, các vấn đề này cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện để không trở thành rào cản trong đổi mới giáo dục đại học lĩnh vực pháp luật theo tinh thần Nghị quyết 71.

Phát biểu kết luận hội thảo, PGS.TS Bùi Anh Thủy, Trưởng khoa Luật, Trường ĐH Văn Lang, nhấn mạnh Nghị quyết 71/2025 có ý nghĩa như một “kim chỉ nam” cho sự phát triển giáo dục đại học Việt Nam trong một giai đoạn dài. Theo ông, vấn đề không còn là bàn luận nghị quyết đúng hay chưa, hiệu quả nhiều hay ít, mà là tìm ra những phương thức và giải pháp tốt nhất để tổ chức thực hiện một cách hiệu quả trong toàn hệ thống.

PGS.TS Bùi Anh Thủy kết luận hội thảo. Ảnh: UTE

Theo ông, giáo dục đại học đang đứng trước những thách thức rất lớn từ chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, đòi hỏi tư duy quản trị mới, mô hình đại học mới và những đột phá thực chất. PGS.TS Bùi Anh Thủy kỳ vọng các ý tưởng, kiến nghị tại hội thảo sẽ tiếp tục được nghiên cứu, thảo luận sâu hơn, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đại học theo tinh thần Nghị quyết 71.

PHẠM ANH