Nhìn lại và rút bài học lắng nghe cảnh báo từ thiên nhiên

Chủ tịch bốn ủy ban lưu vực sông nêu trên là Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Phó chủ tịch thường trực là Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường và hai Phó chủ tịch là hai Thứ trưởng Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng.

Các ủy ban nêu trên là tổ chức phối hợp liên ngành, giúp Thủ tướng Chính phủ nghiên cứu, chỉ đạo, điều phối, giám sát hoạt động bảo vệ, điều hòa, phân phối nguồn nước, giám sát các hoạt động khai thác, sử dụng, bảo vệ tài nguyên nước, bảo vệ môi trường lưu vực sông, việc phòng, chống và khắc phục tác hại do nước gây ra và tham gia, phối hợp giải quyết các vấn đề có tính liên ngành, liên vùng, liên địa phương trên các lưu vực sông liên tỉnh thuộc phạm vi trách nhiệm của mình.

Hồ thủy điện Đăk Mi 4. Ảnh: H.T

Các ủy viên bốn ủy ban lưu vực sông bao gồm đại diện lãnh đạo các bộ Tài chính, Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Quốc phòng, Công an; đại diện lãnh đạo UBND các tỉnh, thành phố thuộc các lưu vực sông nói trên cũng như lãnh đạo các cục Quản lý tài nguyên nước, Môi trường, Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Quản lý đê điều và phòng, chống thiên tai, Thủy sản và Kiểm ngư, Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Quản lý đất đai, Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp thuộc Bộ Công Thương và Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng thuộc Bộ Xây dựng; đại diện lãnh đạo Tập đoàn Điện lực Việt Nam và một số tổ chức khai thác, sử dụng nước, xả nước thải vào nguồn nước có quy mô lớn hoặc có tác động lớn tới nguồn nước của lưu vực sông; các nhà khoa học, các chuyên gia; các tổ chức chính trị xã hội được mời tham gia cuộc họp của Ủy ban hoặc các tiểu ban khi cần thiết.

Lấy thí dụ về một Ủy ban lưu vực sông: Ủy ban lưu vực sông khu vực Nam Trung bộ có nhiệm vụ thực hiện điều phối, giám sát hoạt động bảo vệ, điều hòa, phân phối, phục hồi, phát triển, khai thác, sử dụng tài nguyên nước, phòng, chống, khắc phục tác hại do nước gây ra trên các lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn, Trà Khúc, Ba, Kôn - Hà Thanh và các lưu vực sông khác gồm: sông Lại Giang, sông Kỳ Lộ, sông Cái Ninh Hòa, sông Cái Nha Trang, sông Cái Phan Rang. Trong khi Ủy ban lưu vực sông khu vực Đông Nam bộ có nhiệm vụ thực hiện điều phối, giám sát hoạt động bảo vệ, điều hòa, phân phối, phục hồi, phát triển, khai thác, sử dụng tài nguyên nước, phòng, chống, khắc phục tác hại do nước gây ra trên lưu vực sông Đồng Nai và các lưu vực sông khác gồm sông Dinh, sông Đu Đủ và sông Ray...

Hẳn là Chính phủ đã đi đến quyết định này sau khi soát xét, phân tích các bài học qua những cơn bão lũ trong năm, đặc biệt là ở khu vực Nam Trung bộ, từ Quy Nhơn, Nha Trang đến Phú Yên cũ.

Trong đợt mưa lũ lịch sử ở Nam Trung bộ cuối năm 2025 vừa qua, chỉ riêng tại tỉnh Đắk Lắk (gồm Đắk Lắk cũ và Phú Yên cũ), đã có 113 người chết (101 người chết nguyên nhân trực tiếp do mưa lũ, 12 người chết do các nguyên nhân khác trong bối cảnh mưa lũ). Ông Trương Công Thái, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, cho biết như trên tại một cuộc họp báo cuối năm 2025. Hơn 100 người chết trong một đợt lũ kéo dài khoảng một tuần lễ tại một tỉnh, vậy là nhiều hay ít? Ông Thái cho rằng nguyên nhân thiệt hại lớn về nhân mạng là do mưa quá to, lũ đặc biệt lớn, người dân chưa lường hết mức độ lũ lụt lớn như vậy.

Người dân “chưa lường hết”, điều này có thể đúng, nhưng còn nhà chức trách có lường hết không? Ông Thái không đề cập điều này nhưng có thể nhà chức trách cũng chưa lường hết, hoặc có lường hết nhưng liệu đã làm đủ chưa để người dân cũng lường hết như mình và đã chuẩn bị đầy đủ để đối phó với mưa lũ “đặc biệt lớn”, đặc biệt là tình trạng lũ chồng lũ do các hồ thủy điện xả lũ cấp tập để cứu hồ mà không chú ý đến người dân ở hạ du?

Ảnh: H.T

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đính, chuyên gia thủy văn học, Viện Công nghệ Môi trường giảm nhẹ thiên tai biến đổi khí hậu, trên toàn bộ lưu vực sông Ba rộng khoảng 13.000 ki lô mét vuông hiện có tới 280 hồ chứa thủy lợi, thủy điện lớn nhỏ các loại với tổng dung tích chứa tới 1,6 tỉ mét khối nhưng chỉ có sáu hồ có thiết kế cắt, giảm lũ với tổng dung tích 530 triệu mét khối. Đa phần các thủy điện trên sông Ba cũng như các tỉnh miền Trung được xây dựng chỉ với mục tiêu phát điện là chủ yếu, ít quan tâm tới việc cắt, giảm lũ cho hạ du. Trong đợt lũ lụt đặc biệt nghiêm trọng từ ngày 17 đến 19-11-2025, Thủy điện Sông Ba Hạ đã xả lũ lên tới 16.100 mét khối/giây một ngày. Đây là mức xả thậm chí vượt cả các trận lũ lớn năm 1993.

Hậu quả nặng nề với tính mạng và tài sản của người dân ở hạ du đã rõ. Theo ông Thái, công an đang điều tra việc Thủy điện sông Ba Hạ có xả lũ bất thường hay không, trong khi thiệt hại về nhân mạng và tài sản mà người dân phải gánh chịu cũng đã xảy ra rồi.

Nói đến sự thiếu phối hợp giữa các nhà máy thủy điện, hồ chứa ở thượng nguồn với dân cư ở hạ du, không thể không nhắc đến việc, vào ngày 22-11-2025 UBND tỉnh Đồng Nai đã phải gửi công văn cho UBND tỉnh Lâm Đồng về việc phối hợp cung cấp thông tin điều tiết xả tràn, xả lũ về hạ lưu của các hồ thủy điện trên lưu vực các sông Đồng Nai, La Ngà, Sông Bé.

Theo UBND tỉnh Đồng Nai, từ ngày 7-11-2025, mực nước trên sông La Ngà ở mức cao và duy trì đến ngày 18-11 đã làm vỡ và tràn bờ bao (dân tự đắp) dọc sông, gây ngập lụt khoảng 600 héc ta lúa và hoa màu của người dân xã Phú Hòa ở hạ du.

Mặt khác, do mưa lớn ở khu vực thượng nguồn và điều tiết xả tràn của hồ thủy điện Đa Nhim - Hàm Thuận - Đa Mi mà đơn vị chủ hồ lại thiếu cung cấp thông tin, cảnh báo đến Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh và UBND các xã vùng hạ du thuộc tỉnh Đồng Nai nên việc ứng phó ngập lụt gặp khó khăn, gây thiệt hại cho sản xuất lúa và hoa màu của người dân.

Vấn đề là: Như những quả bom nước treo trên đầu người dân ở hạ du, qua thực tế nhiều năm qua và đặc biệt năm 2025 vừa qua, thủy điện cần được xem là nguồn nguy hiểm cao độ và phải được quản trị một cách chặt chẽ trong tổng thể hệ thống hạ tầng quốc gia chứ không thể quản trị manh mún theo kiểu một con sông trên đó có nhiều thủy điện mà mỗi tỉnh quản lý một ít thay vì một cơ quan quản trị thống nhất và chịu trách nhiệm toàn bộ một lưu vực sông.

Sự quản trị thống nhất một lưu vực sông cũng không chỉ tập trung vào việc tích nước để phát điện hay xả lũ để giữ hồ mà phải bao gồm việc giữ gìn hệ sinh thái cả lưu vực sông, từ bảo vệ rừng đầu nguồn cho đến quy hoạch vùng thoát lũ ở hạ du và cửa sông. Có như vậy mới tránh được những thảm họa lũ lụt trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng mạnh khiến cho sự đe dọa từ thời tiết cực đoan, cả khô hạn gay gắt lẫn mưa lũ bất thường ngày càng khốc liệt hơn.

Với việc Chính phủ quyết định thành lập bốn Ủy ban lưu vực sông, cảnh báo từ thiên nhiên đã được lắng nghe và bài học từ những trận lũ lụt khốc liệt năm qua đã được rút ra. Với một đất nước mà các nghiên cứu khoa học đều cảnh báo là sẽ chịu tác động lớn của biến đổi khí hậu như Việt Nam, việc lắng nghe thiên nhiên để điều chỉnh quyết sách và hành động kịp thời là vô cùng cần thiết.

Đoàn Khắc Xuyên