Nhọc nhằn lúa gạo xưa nay

Máy gặt liên hợp giúp người nông dân thu hoạch lúa nhanh hơn, giảm bớt nhọc nhằn và hạn chế thất thoát khi mùa vàng đến độ chín. Ảnh: H.H

Nâng niu hạt gạo mùa mới

Ghé nhà người thân, thấy họ ngồi đợi máy gặt mòn cả mắt, dài cả cổ. Hôm có máy đến thôn, cả cánh đồng mênh mông chỉ có một cái máy gặt, đợi đến lượt có khi lúa rụng mất. Thường năm nào họ cũng phải đợi như vậy.

Ước chi trong xóm có cái máy gặt để lúa được đưa về đúng lúc chín tới; để lỡ gặp thời tiết xấu không phơi được, lúa mọc mộng cả đống lớn ở hiên nhìn mà xót. Lúa chín, chưa đến lượt người ta gặt cho, gặp trời chuyển mau chóng, lúa mất phần lớn năng suất; thứ thì chín quá mà rụng, thứ bị gió mưa quất, máy có vớt được ít nhiều cũng lấm bùn.

Những khâu làm nông nặng nhọc nhất đã tối giản, được máy móc hỗ trợ gần hết, từ cày cấy, gặt, đưa lúa từ đồng về. Người nông dân không nặng nhọc lắm nên dẫu lãi ít họ vẫn làm ruộng khi sức khỏe còn cho phép. Một người thợ nề làm vài ba ngày là đủ tiền mua tạ lúa, nhưng sản phẩm mình làm ra sạch hơn, có cái ăn tốt cho sức khỏe.

Thường, với những người dân không tính đến lợi nhuận trên hết, họ sẽ bỏ qua nhiều khoản phun thuốc cho cây lúa, đặc biệt nhất là chống tình trạng lép hạt (có thể thêm được vài ba bao lúa trên một sào, loại nhà buôn thích hơn, cho ra gạo mẩy bán được giá). Người làm ruộng chủ yếu tính việc có thực phẩm tốt phục vụ cuộc sống, họ còn đủ thức ăn cho đàn gà, con heo, đó là cách “bỏ ống” lúc cần tiền mua sắm, phương việc.

Cha mẹ vui hơn nữa với việc gửi cho con bao gạo, thậm chí con cái được ăn gạo sạch “miễn phí” quanh năm. Đứa ở gần, hết gạo là gọi điện về nhà chuẩn bị; đứa ở mãi trong Nam cũng nói cha mạ gửi xe vào cho.

Tôi là người nhà quê luôn thích gạo quê, cứ mỗi lần có dịp ra chơi lại chở vào nửa bao, ăn hết lại ra chơi, ngó ruộng đồng vàng ươm, ngó đàn cò đậu trên lưng trâu nhìn trời mây khi đã no tròn; lúa thì con gái thì xanh ngát hòa điệu với hoa cỏ ven bờ, lúa lúc trổ đòng thơm ngào ngạt, rơm rạ trong nắng thì vàng đến nhức nhối tuổi xanh.

Cái thùng phuy đựng lúa bây giờ, họ nói cũng đựng được bằng như sập gỗ ngày trước, tuy lúa không để lâu được vì sẽ ẩm mốc. Không còn đụn rơm như trong hoài niệm làng quê, giờ rơm họ đốt hoặc cuộn lại bán cho người làm nấm, nhìn thương cánh đồng, thương cánh cò chới với bay về vầng mây xanh thẳm.

Hạt lúa khô khén ngày xưa

Hồi xưa nhà tôi làm nông cực khổ, chăm chỉ mấy cũng thiếu trước hụt sau, chắp vá từng bữa độn khoai sắn, như những mảnh vá trên áo quần lam lũ. Tôi thương dáng mạ chân trần lội qua về giữa sân để trở lúa, cứ nhìn trời đoán định mưa nắng. Lúa vàng hươm ở nắng thứ ba đổ bì mang đi xay thành gạo mùa mới, ăn bữa cơm mới ngon được.

Mỗi vụ mùa mẹ tôi giữ lại loại lúa đẹp nhất rồi đem ủ vào thúng cho đến lúc nẩy mầm. Mấy cha con lo làm luống, mùa lạnh phải rắc thêm mùn để có độ ẩm, ấm; sau đó thì đi vãi lúa.

Có khi là trong phiên chợ Tết mà đang mùa vụ chúng tôi cũng không được đi như mong ước cả năm, phải ở nhà nhổ mạ buộc thành từng bó, chiều thì cắt phần ngọn gánh đi cấy ở ruộng vừa cày bừa xong mềm nhũn. Nhổ mạ và cấy đến còng lưng; không kể trai gái, cả nhà chúng tôi đều biết cấy nhanh nhẹn, thẳng tắp. Khổ nhất là lúc luống mạ có nước, vừa nhổ vừa phải đập gốc vào chân cho văng bùn đất, đến chân đỏ tấy.

Có lúa trên đồng rồi cũng là giai đoạn bước vào chặng khổ tiếp theo. Gặt lúa bằng liềm, gom lại từng nắm mà cắt. Ở ruộng sâu, ruộng biền thì dùng lưỡi hái đẩy ngược gọn ghẽ.

Đưa lúa về nhà là cả một vấn đề. Thường ai cũng gánh, yếu thì hai bó nhỏ, mạnh bó lớn. Đòn gánh là loại tre đực, người dân tự làm là chắc nhất vì chọn được tre già trong vườn. Nhà tôi có cái xe nam từ trước giải phóng, chất lên hai bó là chở hoặc đẩy về được, còn lại thì thay nhau gánh. Thử nghĩ, trưa trật mệt lử rồi còn phải gánh lúa về nhà giữa nắng thì thời này tưởng tượng không ra.

Lúa về, anh em chúng tôi rải ra sân, quàng dây vào vai kéo trục cả buổi không biết mấy nghìn vòng, rồi trở lúa kéo tiếp cho đến khi giơ rơm lên không còn thấy hạt lúa bám mới thôi. Có nhà dùng trâu kéo thay. Con trâu cày bừa cực nhọc giữa sình lầy, nay còn phải đi vòng quanh trong cái sân chật suốt buổi, tôi nhìn nó thương đến chóng mặt.

Lúc này đã yên tâm có lúa mang đi xay xát hoặc là cất giữ ăn dần, chia cho đủ đến mùa sau. Thường thì không đủ, vì lúa cũng phải bán để trang trải nhiều việc rồi còn tiền đóng học phí cho chúng tôi. Nhà có cái bồ đan bằng nứa mua ở chợ, trên đậy nia, thường lúa vơi đi nhanh trong lúc ngày giáp hạt dài đằng đẵng phía trước.

Người nông dân thì vẫn vui với bát nước chè xanh, với gói thuốc rẻ tiền sáng sáng lại ngồi nhìn ra sân đầy nắng vào những lúc vụ mùa đã xong. Tôi thì chỉ biết cảm ơn những bàn tay làm ra hạt gạo ngon lành, mỗi lần ăn thường nhớ đến khuôn mặt mình đã mua, nhận từ họ, đôi khi chỉ vài cân gạo giống mới cũng là món quà ý nghĩa.

Trong giấc mơ nào đó tôi còn thấy mình nằm bên một hạt gạo chiêm, nó cứ lớn dần bằng ổ bánh mì, mọc mầm, rồi lớn thêm cho đến lúc tôi véo một miếng ăn đã thấy no. Hạt gạo chiêm rằn ngày ấy, cám của nó thôi đã bì với dinh dưỡng loại một thời nay.