Những bức điện trên đường vào Huế của phái đoàn Chính phủ lâm thời

Bức điện ngày 28/8/1945 của phái đoàn Chính phủ lâm thời. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, phông tư liệu Phủ Thủ tướng 

Đó là những bức điện tín của phái đoàn Chính phủ lâm thời trên hành trình vào Huế tiếp nhận thoái vị của Vua Bảo Đại, và trở lại Hà Nội để kịp dự lễ Quốc khánh 2/9/1945. Những hiện vật này vẫn được lưu giữ nguyên vẹn tại Cục Lưu trữ quốc gia, và đã được Trung tâm Lưu trữ quốc gia III công bố vào chín năm trước (ngày 24/8/2017). Có thể nói, đây là những hiện vật khá lạ, trong rất nhiều hiện vật lịch sử của sự kiện Cách mạng tháng Tám. Không chỉ có giá trị di sản vật thể, mà thông tin trên các hiện vật này còn giúp cho việc xác minh các thông tin lịch sử chưa rõ ràng.

Những ngày tháng 8 sôi động

Ngày 16/8/1945, Tổng bộ Việt Minh tổ chức Quốc dân Đại hội Tân Trào và bầu ra Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam. Trước đó, vào đêm 13/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc đã được thành lập. Đến ngày 25/8/1945, tổng khởi nghĩa trên toàn quốc đã thành công. Cũng trong ngày 25/8/1945, Vua Bảo Đại chính thức công bố thoái vị, và đề nghị  Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam vào Huế để vua bàn giao chính thể. Ủy ban đã cử phái đoàn đại diện vào Huế để tiếp nhận bàn giao.

Ngày 27/8, phái đoàn rời Hà Nội lên đường vào Huế, nhưng đến ngày 28/8 thì Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam đã chính thức cải tổ thành Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vì vậy, khi vào đến Huế, chứng kiến Vua Bảo Đại thoái vị và bàn giao chính thể (vào chiều 30/8/1945), thì phái đoàn mang danh chính là đại diện của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trưởng phái đoàn là ông Trần Huy Liệu - Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền, đại diện của Chính phủ lâm thời. Đại diện của Tổng bộ Việt Minh là ông Nguyễn Lương Bằng - Chủ nhiệm Tổng bộ Việt Minh. Ông Cù Huy Cận, thành viên phái đoàn là bộ trưởng của Chính phủ lâm thời nhưng không chuyên trách bộ nào.

Bức điện trên đường đi Huế

Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đang lưu trữ hai bức điện của phái đoàn, gồm một bức điện gửi về Hà Nội trên đường vào Huế, và một bức điện trên đường mang ấn kiếm thoái vị của vua trở về Hà Nội. Bạn hãy xem hình ảnh bức điện, để thấy thể thức của loại hình liên lạc “điện tín” bấy giờ, thông tin được mã hóa theo quy ước telex, còn gọi là Quốc ngữ điện tín, mà dân gian bấy giờ thường gọi là “đánh điện, đánh dây thép”.

Đây là bức điện tối khẩn (Urgent) của phái đoàn Chính phủ lâm thời, từ Vinh gửi ra Hà Nội, lúc 11g40 trưa ngày 28/8/1945. Nội dung: “Tối 27 ngủ tại Thanh Hóa. Dọc đường dân chúng và dân quân đón chào. 10 giờ đến Vinh. Gửi ngay danh sách vào Ủy ban Nhân dân Huế. Trần Huy Liệu”.

Đây là bức điện do ông Trần Huy Liệu, trưởng phái đoàn, gửi về Chính phủ lâm thời tại Hà Nội. Nội dung bức điện cho thấy, tối 27/8, phái đoàn ngủ tại Thanh Hóa. Thông tin này giúp xác định ngày lên đường của phái đoàn. Trong sách “Hồi ký Trần Huy Liệu” (NXB Khoa học xã hội 1991), ông trưởng phái đoàn ghi là: “Hôm ấy, nhớ là ngày 25 - 8 - 1945, phái đoàn Chính phủ lâm thời từ Hà Nội ra đi”. Nhưng trong “Hồi ký song đôi” (NXB Hội Nhà văn 2011), ông Cù Huy Cận lại cho biết: “Ngày 27 tháng 8 năm 1945, ba chúng tôi lên đường vào buổi sáng…”. Từ đó, có tài liệu ghi: phái đoàn lên đường ngày 25/8, có sách lại ghi: ngày 27/8, khiến cho độc giả hậu thế rối rắm. Bức điện này cho thấy, ngày lên đường chính xác là sáng ngày 27/8/1945. Đến tối cùng ngày 27/8, thì phái đoàn đến Thanh Hóa, và ngủ lại đêm ở đó. Dù chỉ là chi tiết nhỏ thôi, nhưng đã giúp xóa đi điểm mờ trong các tài liệu lịch sử.

Ngay cuối chiều 29/8, phái đoàn đã đến gặp Vua Bảo Đại tại lầu Kiến Trung. Và chiều hôm sau, 30/8/1945, lễ thoái vị của Vua Bảo Đại đã diễn ra tại Ngọ Môn. Ông Trần Huy Liệu đã thay mặt Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tiếp nhận bộ quốc ấn và quốc kiếm, biểu tượng quyền lực của triều đình nhà Nguyễn, do Vua Bảo Đại bàn giao.

 Bức điện ngày 1/9/1945. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, phông tư liệu Phủ Thủ tướng

Bức điện trên đường trở về Hà Nội

Sáng hôm sau, 31/8, phái đoàn lên đường về Hà Nội để kịp báo cáo với Chính phủ trước buổi lễ tuyên bố độc lập diễn ra vào chiều ngày 2/9/1945. Ngày 1/9, phái đoàn đến Thanh Hóa. Tại đây, phái đoàn đã gửi một bức điện về Hà Nội như sau:

Bức điện từ Thanh Hóa gửi Hà Nội, lúc 21g ngày 1 (tháng 9), có nội dung như sau: “Tối khẩn, Trần Huy Liệu, Ủy ban trung ương qua Thanh Hóa gửi Chính phủ lâm thời Hà Nội: Trưa 2/9 đoàn đại biểu sẽ đưa ấn kiếm về tới Hà Nội”. Con dấu tròn bưu chính ghi HANOI - CENTRAL - TONKIN (Bưu điện Trung tâm Hà Nội - Bắc Kỳ) đóng ngày 2/9, cho biết bức điện đã được bưu điện Hà Nội nhận vào ngày 2/9.

Sau khi phát bức điện, sáng 2/9, phái đoàn rời Thanh Hóa và kịp về đến Hà Nội vào trưa 2/9 như điện báo, để dự lễ tuyên bố độc lập. Lúc 14 giờ chiều ngày 2/9/1945, lễ tuyên bố độc lập chính thức diễn ra. Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản “Tuyên ngôn Độc lập” của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Các thành viên Chính phủ lâm thời ra mắt và tuyên thệ trước quốc dân. Tiếp đó, Bộ trưởng Nội vụ Võ Nguyên Giáp trình bày về những chính sách của chính phủ. Sau đó, ông Trần Huy Liệu lên lễ đài báo cáo về việc phái đoàn vào Huế nhận thoái vị của Vua Bảo Đại, rồi đệ trình ấn kiếm lên Chủ tịch nước và cho toàn thể quốc dân chứng kiến.