Những dấu tích mới hé lộ diện mạo Đàn tế Nam Giao - Thành Nhà Hồ

Mặt bằng tổng thể đàn tế Nam Giao - Thành Nhà Hồ.

Thực hiện Quyết định số 3691/QĐ-BVHTTDL, ngày 17/10/2025 của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch về việc Khai quật Khảo cổ (khu vực nền 4 và nền 5 của Đàn tế Nam Giao - Tây Đô) thuộc Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, Viện Khảo cổ học phối hợp với Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đã tiến hành mở rộng diện tích khai quật tại khu vực phía Nam của Đàn tế Nam Giao.

Trong đợt khai quật lần thứ 5 (2025 - 2026), các nhà khảo cổ đã mở 94 hố khai quật với tổng diện tích 9.909 m2. Các hố được bố trí thành những dải chạy theo chiều Bắc - Nam và mở rộng theo hướng Đông - Tây, tập trung làm rõ hai cấp nền 4 và 5 của đàn tế. Riêng khu vực cấp nền 4 có 46 hố khai quật, chủ yếu tập trung ở hai bên đường Thần đạo. Đợt khai quật lần thứ 5 này đã làm sáng tỏ thêm một cách khá toàn diện quy mô, kết cấu và ranh giới của hai cấp nền thấp nhất trong hệ thống 5 cấp nền Đàn tế Nam Giao.

Mặt bằng Cấp nền 4 và Cấp nền 5 khu vực Đàn tế Nam Giao.

Đây là bước nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng, bởi kết quả của 4 đợt nghiên cứu, khai quật trước đó với tổng diện tích hơn 17.900 m2, các nhà khảo cổ đã từng bước nhận diện từ những dấu tích riêng lẻ đến cấu trúc tổng thể của Đàn tế Nam Giao. Đợt khai quật lần thứ 5 tiếp tục hướng tới làm rõ quy mô, cấu trúc, tổ chức không gian, kỹ thuật xây dựng và không gian nghi lễ của công trình trong tổng thể quy hoạch kinh đô Tây Đô thời Hồ.

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất là tại cấp nền 4 - khu vực nội đàn, nơi đã xuất lộ tổng cộng 25 di tích. Nổi bật ở phía Tây cấp nền 4 là một tổ hợp kiến trúc được nhận định là Trai Cung, nơi nhà vua trai giới, thanh tẩy trước khi hành lễ tế Giao. Bên cạnh đó, phần lớn di vật được tìm thấy tập trung ở nửa phía Tây cấp nền 4, nơi xuất lộ cụm kiến trúc lớn, cùng khu vực cổng thứ 5. Trong khi đó, nửa phía Đông cấp nền 4 hầu như không xuất lộ công trình hay di vật.

Dấu tích nền sân gạch bên ngoài kiên trúc phía tây Cấp nền 4.

Dấu tích đường lát đá tại Cấp nền 4.

Các di vật chủ yếu gồm gạch chữ nhật màu đỏ, ngói mũi sen, ngói mũi lá thời Trần - Hồ và một số mảnh gốm sành. Những vật liệu này có đặc điểm phong cách thống nhất trong khoảng đầu thế kỷ XV, từ năm 1402 đến 1407, cho thấy sự tiếp nối về kỹ thuật chế tác vật liệu từ thời Trần sang thời Hồ.

Cùng với đó, toàn bộ cấp nền 4 được gia cố bằng các lớp đất sét, đất đồi lẫn laterit và dăm đá, có chiều dày trên dưới 1m, phủ lên lớp sinh thổ núi tự nhiên. Khối lượng đào đắp và gia cố lớn, song tư liệu lịch sử và kết quả khảo cổ cho thấy đàn tế được khởi công và đưa vào cử hành đại lễ tế Giao trong cùng tháng 8 năm Nhâm Ngọ 1402. Đây là dấu tích cho thấy quy mô tổ chức, kỹ thuật xây dựng và khả năng huy động nhân lực của triều Hồ.

Địa tầng hố cắt tại Cấp nền 5, Đàn tế Nam Giao.

Nếu cấp nền 4 mang đặc trưng của không gian nội đàn với mật độ kiến trúc cao hơn thì cấp nền 5 lại thể hiện rõ tính chất của khu vực ngoại đàn. Kết quả khai quật cho thấy cấp nền 5 chủ yếu là không gian sân ngoài, không có các công trình kiến trúc kiên cố. Địa tầng tại đây cũng đơn giản hơn cấp nền 4, hầu như không xuất hiện hiện vật trong các lớp đất gia cố. Dấu tích nổi bật là đường Thần đạo TĐ.4, được lát bằng đá xanh và đá phiến với 5 làn đường.

Đàn tế Nam Giao là nơi cử hành lễ tế Giao - nghi lễ tế cáo trời đất quan trọng của một vương triều phong kiến, do nhà vua chủ trì. Đại Việt sử ký toàn thư ghi việc Hồ Hán Thương cho đắp đàn Giao ở Đốn Sơn vào tháng 8 năm Nhâm Ngọ 1402 để làm lễ tế Giao. Qua đợt khai quật lần thứ 5, diện mạo Đàn tế Nam Giao tiếp tục được nhận diện rõ hơn với một hệ thống không gian có tổ chức, từ khu vực ngoại đàn, đường Thần đạo, cổng, tường bao đến nội đàn và cụm kiến trúc được nhận định là Trai Cung.

Mặt bằng kiến trúc cổng khu vực Cấp nền 4 và 5, Đàn tế Nam Giao.

Những phát hiện mới qua đợt khai quật lần thứ 5 góp phần bổ sung tư liệu về lịch sử, kiến trúc và kỹ thuật xây dựng dưới triều Hồ, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhận diện, phân vùng, quản lý, bảo tồn và phục hồi di tích. Kết quả nghiên cứu cũng góp phần hoàn chỉnh nhận thức về Đàn tế Nam Giao - một bộ phận quan trọng của Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ.

Đợt khai quật có ý nghĩa thiết thực đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị khu di sản; cung cấp thêm tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử, khoa học bảo tồn, giáo dục truyền thống và mở rộng tiềm năng phát triển du lịch của Thanh Hóa. Đồng thời, đây là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác bảo tồn, phục dựng di tích trong thời gian tới, góp phần thực hiện các cam kết của tỉnh Thanh Hóa với UNESCO, Ủy ban Di sản Thế giới và các quy định của Luật Di sản văn hóa.