Những điểm nóng định hình Trung Đông năm 2026

Sau những cú sốc năm 2025, Trung Đông bước vào năm 2026 với các liên minh lung lay, xung đột tiềm tàng và một thế cân bằng mong manh định hình lại bàn cờ địa chính trị khu vực (trong ảnh: Khói bốc lên sau cuộc không kích của Israel xuống Dải Gaza). Ảnh: THX/TTXVN

Trung Đông bước vào năm 2026 với cục diện địa chính trị biến động, khi các liên minh truyền thống suy yếu và trật tự mới dần hình thành. Hệ quả từ những căng thẳng năm 2025, đặc biệt là đối đầu Israel – Iran, khiến khu vực rơi vào thế cân bằng mong manh, phụ thuộc nhiều vào khả năng điều phối và kiềm chế xung đột của các cường quốc khu vực.

Dải Gaza và lệnh ngừng bắn mong manh

Chiến sự tại Dải Gaza vẫn là chưa có hồi kết mặc dù lệnh ngừng bắn chính thức có hiệu lực từ tháng 10/2025. Tính đến cuối năm 2025, thảm họa nhân đạo tại đây đạt mức khủng khiếp với trên 71.000 người Palestine thiệt mạng (trong đó có khoảng 20.000 trẻ em) và hơn 90% cơ sở hạ tầng nhà ở bị phá hủy hoàn toàn.

Dù cộng đồng quốc tế đặt nhiều kỳ vọng vào kế hoạch hòa bình 20 điểm của Tổng thống Mỹ Donald Trump, nhưng Israel vẫn duy trì các cuộc không kích cục bộ và thắt chặt viện trợ, khiến trên 400 người thiệt mạng ngay sau khi lệnh đình chiến được ký kết.

Sự chia cắt địa lý tại Gaza đang tạo ra những rào cản lớn cho tiến trình hòa bình dài hạn. Hiện nay, Israel kiểm soát chặt chẽ khu vực phía Đông, trong khi phần lớn cư dân phải co cụm tại dải ven biển hẹp chiếm chưa đầy 40% diện tích vùng lãnh thổ. Các chuyên gia nhận định rằng Israel có thể đang thực hiện chiến thuật “gây hấn có tính toán” nhằm kích động Hamas đáp trả, tạo tiền đề để tái khởi động một cuộc chiến tổng lực vào năm 2026. Vụ ám sát chỉ huy cấp cao của Hamas là Raad Saad vào tháng 12/2025 đã giáng một đòn mạnh vào nỗ lực ngoại giao vốn rất mong manh, đồng thời gây rạn nứt trong quan hệ giữa Tel Aviv và Washington.

Quá trình chuyển đổi ở Syria hậu Assad

Chính quyền Syria mới đang nỗ lực thiết lập một hệ thống quản lý đơn nhất và thu hút đầu tư để tái thiết đất nước sau 13 năm nội chiến. Mặc dù các lệnh trừng phạt phương Tây đã được dỡ bỏ phần lớn nhờ nỗ lực ngoại giao của Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia, Syria vẫn phải đối mặt với gánh nặng khổng lồ khi thiệt hại chiến tranh ước tính lên tới 216 tỷ USD (theo Ngân hàng Thế giới). Sự ổn định của Damascus hiện phụ thuộc chặt chẽ vào khả năng hòa hợp giữa các cộng đồng thiểu số và sự hỗ trợ tài chính từ các nước láng giềng vùng Vịnh.

Điểm sáng trong triển vọng của Syria năm 2026 chính là sự phối hợp thành công giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia. Hai cường quốc này đã gạt bỏ những cạnh tranh cũ để cùng thuyết phục Mỹ chấp nhận thực tế chính trị mới tại Syria và duy trì sự ổn định quốc gia. Tiến sĩ Hussein Ibish, học giả cao cấp tại Viện Các quốc gia Vùng Vịnh Arập (AGSI) nhận định rằng, sự hình thành một “thỏa thuận” giữa Ankara và Riyadh nhằm tái thiết Syria là một thắng lợi ngoại giao quan trọng, giúp ngăn chặn nguy cơ sụp đổ nhà nước. Tuy nhiên, thách thức lớn từ Israel, sự trỗi dậy của Nhà nước Hồi giáo (IS) và căng thẳng cộng đồng thiểu số với Hayat Tahrir al-Sham có thể phá hoại quá trình.

Bất ổn ở Iran và lệnh đình chiến mong manh với Israel

Iran đang đối mặt bất ổn kinh tế nghiêm trọng, dẫn đến biểu tình lan rộng từ ngày 28/12/2025. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thừa nhận kinh tế bất ổn do trừng phạt, coi biểu tình ôn hòa là chính đáng nhưng cảnh báo xử lý kẻ gây rối. Làn sóng biểu tình lần này có phạm vi địa lý rộng nhất trong nhiều năm qua, trong bối cảnh kéo dài sang tuần thứ hai, lan ra 25 trong số 31 tỉnh, ảnh hưởng đến hơn 70 thành phố. Bộ trưởng Tư pháp Gholamhossein Mohseni Ejei chỉ thị hành động kiên quyết chống bạo loạn. Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa “giải cứu” người biểu tình, Tehran đã nâng cao cảnh giác về sự can thiệp từ bên ngoài.

Mối quan hệ Israel - Iran hiện đang bị treo lơ lửng trên một lệnh ngừng bắn “cực kỳ yếu” được ký kết sau cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6/2025. Mặc dù lệnh đình chiến này đã giúp tạm dừng các cuộc tấn công trực tiếp vào cơ sở hạt nhân còn lại của Iran, nhưng các động lực thù địch cơ bản vẫn không thay đổi. Israel hiện đã chuyển trọng tâm lo ngại sang năng lực tên lửa và cuộc diễn tập quân sự gần đây của Iran.

Khả năng xảy ra một cuộc chiến mới giữa Israel và Iran vẫn luôn hiện hữu chừng nào các vấn đề hạt nhân và tên lửa chưa được giải quyết triệt để. Tiến sĩ Gokhan Ereli, Điều phối viên Nghiên cứu Vùng Vịnh tại ORSAM (viện nghiên cứu có trụ sở ở Ankara) nhận định, đình chiến chỉ “đóng băng” xung đột, chưa giải quyết căn nguyên, có thể tiếp tục trên mặt trận kinh tế, chính trị và quân sự. Nếu xung đột tái bùng phát, nó sẽ khác biệt so với trước, ảnh hưởng lớn đến khu vực.

Hiệp định Abrahram mất dần động lực

Hiệp định Abraham từng được kỳ vọng là bước ngoặt lịch sử cho hòa bình khu vực, nay đang đứng trước nguy cơ tan vỡ do những hành động quân sự quyết đoán của Israel. Kể từ sau cuộc chiến tại Gaza và các vụ tấn công vào Liban, Syria, hình ảnh của Israel trong mắt các nước Arab đã chuyển từ đối tác tiềm năng thành “bên gây hấn chính” và tác nhân gây bất ổn. Các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) ngày càng mất niềm tin vào Israel, dẫn đến sự cô lập ngày càng tăng đối với Tel Aviv trên trường quốc tế và làm nguội lạnh các nỗ lực bình thường hóa quan hệ.

Saudi Arabia, mắt xích quan trọng nhất của hiệp định, hiện đang chuyển hướng sang một chính sách ngoại giao thực dụng hơn. Thay vì vội vã bình thường hóa quan hệ với một Israel khó đoán, Riyadh ưu tiên duy trì sự hòa giải với Iran để giảm rủi ro về an ninh. Vương quốc này tuyên bố khó có thể tham gia Hiệp định Abraham chừng nào các điều kiện thành lập nhà nước Palestine vẫn chưa được đáp ứng.

Sự mất đà của Hiệp định Abraham cũng mở ra cơ hội cho Thổ Nhĩ Kỳ nổi lên như một cường quốc đối trọng. Ankara đã định vị mình là người bảo vệ ổn định khu vực, tích cực củng cố mối quan hệ với Ai Cập, Iraq và các nước vùng Vịnh. Liên minh giữa Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Ai Cập được dự báo sẽ mạnh lên trong năm 2026 như một phản ứng tự nhiên trước các chính sách của Israel.

Các kịch bản năm 2026

Năm 2026, Trung Đông được dự báo sẽ vận hành dưới một thế cân bằng cực kỳ mong manh giữa các kịch bản xung đột và hợp tác. Kịch bản đáng ngại nhất là sự sụp đổ của lệnh ngừng bắn giữa Israel và Iran, dẫn đến một cuộc chiến tổng lực ảnh hưởng đến các tuyến đường năng lượng toàn cầu. Đồng thời, tại Dải Gaza, nếu Israel tiếp tục các cuộc tấn công và duy trì sự chiếm đóng, một làn sóng phản kháng mới có thể bùng phát, kéo theo sự can thiệp sâu hơn của Mỹ và làm xói mòn uy tín của Washington trong khu vực.

Cạnh tranh nội bộ giữa các nước Arab, đặc biệt là sự rạn nứt giữa Saudi Arabia và UAE, sẽ là một mặt trận địa chính trị mới cần theo dõi. Hai quốc gia này được dự báo sẽ đối đầu trực tiếp về tầm ảnh hưởng tại Sudan và Yemen, nơi mỗi bên ủng hộ các lực lượng quân sự khác nhau để bảo vệ lợi ích riêng dọc Biển Đỏ. Trong khi đó, ảnh hưởng của Nga có thể tiếp tục giảm sút, tạo khoảng trống cho Trung Quốc tăng cường sự tham gia về chính trị và an ninh một cách chậm rãi nhưng chắc chắn thông qua các ràng buộc kinh tế. Tất cả những động lực này tạo nên một bàn cờ Trung Đông năm 2026 đầy biến động và phức tạp.

Về mặt kinh tế, các quốc gia Trung Đông sẽ phải nỗ lực vượt bậc để đa dạng hóa nền kinh tế ngoài dầu mỏ trong bối cảnh giá năng lượng có xu hướng giảm. Năm 2026 dự kiến sẽ chứng kiến sự bùng nổ của các siêu thương vụ trong lĩnh vực AI, năng lượng xanh từ các quỹ đầu tư vùng Vịnh. Tuy nhiên, triển vọng tăng trưởng của khu vực vẫn bị đe dọa bởi chi phí trả nợ gia tăng và áp lực xã hội từ các nền kinh tế không có dầu mỏ.

Tóm lại, địa chính trị Trung Đông năm 2026 là một bức tranh đa sắc màu với những mảng tối từ xung đột và những điểm sáng từ nỗ lực hòa hợp khu vực. Có lẽ sự ổn định của khu vực sẽ phụ thuộc vào khả năng kiềm chế các tham vọng riêng để hướng tới một tầm nhìn chung về hòa bình và thịnh vượng bền vững cho tất cả các quốc gia.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc