Những doanh nghiệp, hợp tác xã 'đầu tàu' kết nối chuỗi giá trị nông sản

Kỳ tích “xanh” trên vùng đất khát Lục Khu

Trước đây, nhắc đến các xã Lục Khu - vùng đất khô cằn, núi đá trập trùng, người ta chỉ nghĩ đến cái khát cháy họng, đến những hốc đá tai mèo sắc nhọn và cái nghèo đeo bám dai dẳng. Không sông suối, thiếu nước, cây ngô, cây sắn mọc lên cũng còi cọc như chính cuộc sống của đồng bào nơi đây. Vậy mà hôm nay, vùng cao Lục Khu đang khoác lên mình một màu xanh mới, màu xanh của những triền đồi gừng, ớt hữu cơ. Người đã kết nối giá trị nông sản ấy là ông Trần Văn Hiếu, Giám đốc Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Tư vấn môi trường (DACE).

Chúng tôi gặp ông Hiếu giữa vùng nguyên liệu đang vào độ thu hoạch, ông chia sẻ: Năm 2013, khi DACE được thành lập, công ty đã đặt mục tiêu mà nhiều người cho là viển vông: Đưa gia vị Việt Nam chinh phục bàn ăn thế giới. Chúng tôi chọn Lục Khu (Cao Bằng), nơi khó khăn nhất để bắt đầu. Ông Hiếu chỉ vào những củ gừng vàng óng, chắc nịch vừa được nhổ lên nói tiếp: Đây chính là “vàng” trong đá mà chưa ai khai thác. Gừng ở đây khác hẳn nơi khác. Khí hậu khắc nghiệt của núi đá khiến sợi gừng mềm, vỏ khô, thịt vàng, mùi thơm nồng nàn và hàm lượng tinh dầu cao.

Hành trình biến tiềm năng thành hiện thực của công ty không hề bằng phẳng. Năm 2015, DACE bắt đầu thử nghiệm. Một năm sau, họ chuyển sang canh tác hữu cơ. Đây là một cuộc cách mạng thực sự về tư duy đối với người dân bản địa. Bà con vốn quen canh tác tự phát, bón phân hóa học, bị sâu bệnh thì họ phun thuốc. Để thuyết phục họ tuân thủ quy trình “4 không” (không hóa chất tổng hợp, không GMO, không lãng phí chất thải hữu cơ, không thuốc trừ sâu hóa học) là cả một quá trình kiên trì “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” với bà con.

Công ty DACE đã thu mua 3.000 tấn hồi/năm, doanh thu hơn 100 tỷ đồng.

Sau 10 năm kiên trì, DACE đã tạo nên một vùng nguyên liệu ổn định. Với 400 ha gừng hữu cơ tại Lũng Nặm, Tổng Cọt; 30 ha ớt hữu cơ tại Lũng Nặm và Hòa An, công ty đã xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ đến từng hộ, từng thửa ruộng, ứng dụng mã QR để truy xuất nguồn gốc.

Không dừng lại ở gừng, ớt, DACE còn nhìn thấy tiềm năng của cây hồi, loài cây đặc hữu của Cao Bằng. Ông Hiếu nhận định: Hồi không chỉ là giá trị kinh tế, mà là vị thế của Việt Nam. Chúng ta đang nắm giữ “kho báu” gia vị của thế giới. Cuối năm 2022, 1.444 ha hồi tại huyện Thạch An (cũ) chính thức đạt chứng nhận hữu cơ quốc tế (Mỹ, Nhật, châu Âu). Đây là tấm “hộ chiếu” để hoa hồi Cao Bằng bước vào những thị trường khó tính nhất.

Thành quả của mối liên kết “Nhà nước - Doanh nghiệp - Nông dân” này là những con số biết nói: Sản lượng 3.000 tấn hồi/năm, doanh thu hơn 100 tỷ đồng. Đến nay toàn tỉnh có hơn 3.000 hộ nông dân đã chuyển đổi hơn 2.000 ha cây trồng kém hiệu quả sang cây gia vị giá trị cao. Sản phẩm của DACE đã có mặt tại 24 quốc gia, từ Anh, Mỹ đến Hàn Quốc, Singapore.

Chúng tôi đang đầu tư thêm 60 tỷ đồng xây dựng nhà máy sơ chế, kho bảo quản. Đến năm 2030, DACE sẽ nuôi dưỡng 3.000 ha đất nông nghiệp hữu cơ. Chúng tôi muốn khẳng định rằng, từ mảnh đất khó khăn nhất, chúng ta vẫn có thể tạo ra những sản phẩm đẳng cấp thế giới, ông Trần Văn Hiếu nhấn mạnh.

Miến dong Tân Việt Á xuất ngoại

Nếu DACE là câu chuyện của doanh nghiệp lớn khai phá thị trường quốc tế bằng gia vị, thì câu chuyện của Hợp tác xã (HTX) Nông sản Tân Việt Á lại là hành trình đầy tự hào của một đặc sản địa phương. Miến dong Cao Bằng từ lâu đã nổi tiếng, nhưng để đưa nó ra khỏi ranh giới địa phương, trở thành hàng hóa có thương hiệu, cần một “bà đỡ” mát tay. Và HTX Nông sản Tân Việt Á đã làm được điều đó.

Xóm Phja Đén, xã Thành Công nằm ở độ cao hơn 1.000 m, quanh năm mây phủ. Đây là “thủ phủ” của cây dong riềng. Ông Nông Văn Dù, một nông dân gắn bó với nương rẫy, chia sẻ: Trước đây trồng ngô vất vả không đủ ăn. Đất dốc, mưa thì trôi đất, nắng thì khô hạn. Mấy năm nay, nhờ HTX Nông sản Tân Việt Á liên kết, gia đình tôi chuyển toàn bộ diện tích sang trồng dong riềng. Mỗi năm trừ chi phí, gia đình thu lãi hơn 100 triệu đồng. Cái hay nhất là mình không lo đầu ra. Cứ đầu tư trồng củ, nghiền thành bột, HTX thu mua với giá ổn định.

Sản phẩm miến dong của HTX Nông sản Tân Việt Á đã đạt OCOP 4 sao, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu đã xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ.

Cả xã Thành Công hiện có hơn 100 ha dong riềng, trong đó 10 ha liên kết chặt chẽ với Tân Việt Á. Chủ tịch UBND xã Ca Thành Hà Hữu Thìn cho biết: Củ dong đỏ tuy năng suất thấp hơn dong trắng, nhưng bột nhiều, sợi miến làm ra dai, giòn và thơm đặc trưng. Từ 9 - 10 kg củ tươi là được 1 kg miến. Nhờ cây trồng này, nhiều hộ dân thu nhập 40 - 60 triệu đồng/năm, góp phần thoát nghèo bền vững.

Sức mạnh của Tân Việt Á nằm ở chỗ họ không chỉ bao tiêu nguyên liệu mà còn đầu tư sâu vào chế biến và thương hiệu. Sản phẩm miến dong của HTX đã đạt OCOP 4 sao, giành nhiều giải thưởng uy tín như Giải Mai An Tiêm, Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu.

Đầu năm 2025, lô hàng 4 tấn miến dong đầu tiên của Tân Việt Á chính thức xuất khẩu sang Mỹ. Ông Trần Đức Hiếu, Giám đốc HTX Nông sản Tân Việt Á chia sẻ: Để vào được thị trường Mỹ, sợi miến phải trải qua những quy trình kiểm định khắt khe nhất. Bộ Quốc phòng đã ký hợp đồng mua hàng tấn sản phẩm. Với giá bán cho nhà phân phối 120.000 đồng/kg, chúng tôi tự tin mở rộng sản xuất, mang lại thu nhập cao hơn cho bà con.

Quy mô không phải là tất cả, dù chỉ xây dựng 25 ha vùng nguyên liệu tại các xã Phan Thanh, Thành Công, Ca Thành, nhưng HTX Tân Việt Á đã chú trọng chất lượng và liên kết bền vững với nông dân, hoàn toàn có thể đưa đặc sản quê hương vươn ra biển lớn.

Tạo sự liên kết giống mới của ngành thuốc lá

Trong khi gừng, hồi, miến dong là những “ngôi sao đang lên”, thì cây thuốc lá vẫn âm thầm khẳng định vị thế là cây trồng chủ lực, cây giảm nghèo truyền thống của tỉnh. Và “đầu tàu” dẫn dắt ngành hàng này suốt hơn 30 năm qua chính là Chi nhánh Công ty TNHH MTV Viện Thuốc lá tại Cao Bằng.

Ông Kiều Văn Tuyển, Phó Giám đốc Chi nhánh, là người thuộc nằm lòng từng đặc tính của các giống thuốc lá từ GL1 đến GL11, chia sẻ: Để lai tạo ra một giống mới, chúng tôi mất 5 - 10 năm thử nghiệm ròng rã. Giống phải chịu được sâu bệnh, năng suất cao, chất lượng lá tốt thì mới đưa ra đồng ruộng. Hiện nay, các giống GL9, GL10, GL11 đang làm chủ các cánh đồng tại các xã: Nam Tuấn, Hà Quảng, Trường Hà. Năng suất đạt bình quân 26,4 tạ/ha, riêng vùng chất lượng cao lên tới 3 tấn/ha.

Các giống thuốc lá GL9, GL10, GL11 đang trồng tại các xã Nam Tuấn, Hà Quảng, Trường Hà năng suất đạt bình quân 26,4 tạ/ha.

Sự liên kết của Viện Thuốc lá với 2.000 hộ dân trên diện tích 1.092 ha là một mô hình liên kết chặt chẽ. Doanh nghiệp lo từ ứng trước giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và đặc biệt là nguồn vốn hơn 15,6 tỷ đồng để bà con đầu tư lò sấy. Kỹ sư của Viện bám sát đồng ruộng, theo dõi diễn biến sâu bệnh, hướng dẫn bà con sấy thuốc. Sản phẩm làm ra, công ty bao tiêu toàn bộ. Điều kiện duy nhất: Nông dân không được bán ra ngoài. Sự kỷ luật này đã tạo ra một vùng nguyên liệu ổn định, chất lượng cao. Mỗi năm, Chi nhánh cung cấp trên 400 tấn nguyên liệu thượng hạng cho các nhà máy, góp phần nâng tổng giá trị sản xuất toàn tỉnh đạt hơn 170 tỷ đồng/năm. Nhiều hộ dân ở xã Nam Tuấn trồng 1 - 2 ha, thu nhập lên tới 200 triệu đồng/năm.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nông Thanh Mẫn khẳng định: Nông nghiệp Cao Bằng đang có một cuộc chuyển mình mạnh mẽ. Tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2021 - 2025 đạt trên 3%/năm, một con số ấn tượng so với giai đoạn trước. Động lực chính đến từ sự tham gia của hơn 10 doanh nghiệp và 116 HTX đang đóng vai trò đầu tàu. Giá trị lớn nhất mà các “đầu tàu” này mang lại không chỉ là bao tiêu sản phẩm, mà là sự dẫn dắt và thay đổi tư duy. Doanh nghiệp, HTX đã chuyển dịch nền nông nghiệp từ sản xuất thô sang chế biến sâu. Trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường, hợp đồng bao tiêu của doanh nghiệp, HTX chính là chiếc “phao cứu sinh” để người dân yên tâm bám đất. Tỉnh Cao Bằng cũng đã “trải thảm đỏ” mời gọi các nhà đầu tư bằng những chính sách thiết thực như Nghị quyết 20, Nghị quyết 48, Nghị quyết 72 của HĐND tỉnh. Đến nay, 31 dự án đầu tư vào nông nghiệp với tổng vốn hơn 3.200 tỷ đồng đang dần hiện thực hóa khát vọng biến một tỉnh miền núi thành trung tâm nông nghiệp đặc hữu của vùng Đông Bắc.

Hoàng Ngơi